Google search engine
Google search engine

Những điều cần biết về hướng dẫn đầu tiên về hội chứng tim mạch – thận – chuyển hóa (CKM)

Lược dịch từ What to Know About the First CKM Syndrome Guidelines

Ba năm sau khi Hiệp hội tim mạch Hoa Kỳ (AHA) lần đầu tiên định nghĩa hội chứng tim mạch-thận-chuyển hóa (cardiovascular-kidney-metabolic-CKM), một nhóm liên ngành gồm các tổ chức y khoa đã ban hành Hướng dẫn lâm sàng đầu tiên nhằm hợp nhất các khuyến cáo cho rối loạn sức khỏe này và các thành phần cấu thành của nó, bao gồm béo phì – yếu tố được xem là căn nguyên gốc rễ.

Hướng dẫn mới nhằm mục đích hỗ trợ các chuyên gia y tế, bao gồm các bác sĩ lâm sàng chăm sóc ban đầu, chẩn đoán, phân giai đoạn, điều trị và theo dõi hội chứng CKM, vốn được định nghĩa là “một tình trạng có mối liên hệ qua lại đặc trưng bởi sự kết nối giữa các yếu tố nguy cơ chuyển hóa (bao gồm béo phì và đái tháo đường típ 2), bệnh thận mạn và bệnh tim mạch”. AHA và Trường Môn Tim mạch Hoa Kỳ (ACC) đã phát triển hướng dẫn này cùng với Hiệp hội Thận học Hoa Kỳ (ASN), Hiệp hội đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) và Liên minh béo phì của tổ chức này. Tài liệu này thay thế cho các hướng dẫn về béo phì trước đây của AHA, ACC và Hiệp hội béo phì được xuất bản năm 2013.

Bác sĩ Chiadi E. Ndumele, MD, PhD, MHS, chủ tịch ban soạn thảo hướng dẫn hội chứng CKM, giải thích rằng khi tỷ lệ hiện mắc béo phì tăng lên, lượng mỡ thừa trong cơ thể – đặc biệt là mỡ nội tạng có hoạt tính chuyển hóa quanh vòng eo – đã làm gia tăng số lượng bệnh nhân có các yếu tố nguy cơ chồng lắp về đái tháo đường, bệnh thận mạn và tim mạch, kết hợp lại gây ra tình trạng gia tăng các biến cố tim mạch và tử vong sớm. Trong khoảng 15 năm qua, xu hướng này đã dẫn đến sự chững lại đà suy giảm tử vong do tim mạch kéo dài suốt nhiều thập kỷ trước đó.

“Những hậu quả đa cơ quan này của béo phì hiện đang đuổi kịp chúng ta,” Ndumele, phó giáo sư y khoa và dịch tễ học kiêm giám đốc nghiên cứu béo phì và tim mạch – chuyển hóa tại Trường Y Đại học Johns Hopkins, cho biết trong một cuộc phỏng vấn.

Với các liệu pháp điều trị mới hơn, cơ hội phòng ngừa và kiểm soát các nhóm vấn đề sức khỏe này đã được cải thiện, Ndumele nhận định, nhưng điều này đạt hiệu quả tốt nhất thông qua sự chăm sóc toàn diện, liên ngành – điều có thể gặp nhiều khó khăn trong một hệ thống y tế bị phân mảnh.

“Ý tưởng đằng sau Hướng dẫn này là nỗ lực thực sự phá bỏ các ranh giới cục bộ đó” – Bác sĩ Sadiya S. Khan, MD, MSc, giáo sư dịch tễ học tim mạch tại Trường Y Feinberg thuộc Đại học Northwestern, đồng thời là thành viên ủy ban hướng dẫn thực hành lâm sàng của ACC/AHA cho biết. Bà nói thêm “Đó là trách nhiệm của tất cả chúng ta và mọi điểm tiếp xúc y tế đều có ý nghĩa.”

Thảo luận về cân nặng — vượt ra ngoài chỉ số BMI

Hướng dẫn định vị béo phì như một nguyên nhân thượng nguồn của các bệnh lý rút ngắn tuổi thọ thay vì là một tình trạng đơn độc hay một vấn đề mang tính thẩm mỹ, đồng thời nhấn mạnh rằng kiểm soát cân nặng là nền tảng trong chăm sóc hội chứng CKM.

“Một lượng rất lớn nguy cơ này bắt đầu từ tình trạng rối loạn chức năng và dư thừa mô mỡ. Do đó, nếu chúng ta có thể phòng ngừa và kiểm soát béo phì tốt hơn, chúng ta sẽ ngăn chặn được rất nhiều yếu tố nguy cơ hạ nguồn như đái tháo đường và tăng huyết áp, cũng như các hệ quả là bệnh thận mạn và bệnh tim”, bác sĩ Katherine R. Tuttle, MD, thành viên ban soạn thảo Hướng dẫn, giáo sư y khoa tại Đại học Washington kiêm giám đốc điều hành nghiên cứu tại Viện Sức khỏe Providence Inland Northwest, cho biết.

Do tầm quan trọng của béo phì vùng bụng trong hội chứng CKM, hướng dẫn khuyên nên đánh giá tình trạng thừa cân và béo phì hàng năm cho tất cả bệnh nhân bằng cách sử dụng cả chỉ số khối cơ thể (BMI) và vòng eo; béo phì vùng bụng được định nghĩa là vòng eo từ 88 cm trở lên ở phụ nữ và từ 102 cm trở lên ở nam giới. Ngưỡng thấp hơn được áp dụng cho BMI và vòng eo đối với người gốc Á.

Thay vì chờ đợi bệnh nhân chủ động đề cập, bác sĩ nên chủ động mở lời về chủ đề cân nặng bằng ngôn từ không mang tính phán xét. “Cách chúng ta nói về béo phì, cách chúng ta tiếp cận thảo luận về béo phì ảnh hưởng rất lớn đến mức độ thành công đối với các nỗ lực giảm cân” – GS. Ndumele cho biết thêm – “Vì vậy, chúng tôi rất cố gắng tập trung vào các cách tiếp cận không thành kiến đối với những cuộc thảo luận về kiểm soát cân nặng.”

Theo hướng dẫn, thay đổi lối sống là tiếp cận bước đầu để giảm ít nhất 5% đến 10% trọng lượng cơ thể, nhưng các bác sĩ cũng nên chỉ định các liệu pháp dược lý điều trị béo phì khi cần và phẫu thuật chuyển hóa/giảm béo khi phù hợp.

Xác định và điều trị các yếu tố nguy cơ CKM

Việc xác định có hệ thống và kịp thời các yếu tố nguy cơ CKM là một trọng tâm lớn của bản hướng dẫn. Tất cả bệnh nhân nên được đánh giá định kỳ về các yếu tố nguy cơ chuyển hóa và chức năng thận; một số đối tượng bệnh nhân nhất định cũng cần được đánh giá thường quy về tình trạng tiền suy tim, bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chức năng chuyển hóa (MASLD) và ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA).

Bệnh thận nói riêng cần được nhận diện tốt hơn như một yếu tố nguy cơ tim mạch. “Một trong những điểm cốt lõi quan trọng nhất là chủ động tìm kiếm bệnh thận thông qua sàng lọc trên các quần thể phù hợp và sau đó quản lý bằng các liệu pháp thích hợp,” Khan chia sẻ.

Do bệnh thận mạn (CKD) thường không được phát hiện cho đến các giai đoạn muộn, và hiện tại đã có thể được điều trị hiệu quả từ sớm hơn, hướng dẫn nhấn mạnh việc xét nghiệm định kỳ cho tất cả người trưởng thành bằng mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) và tỷ số albumin trên creatinine nước tiểu (UACR) đối với những người mắc CKM giai đoạn 2 trở lên [xem mục Nắm vững các Giai đoạn].

“Chúng tôi đặc biệt coi albumin niệu là một yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được tương tự như huyết áp,” GS. Tuttle nói. “Nếu albumin niệu cao, chúng ta sẽ tiếp tục điều trị tăng cường để hạ thấp nó. Vì vậy, nó có thể điều trị được và có thể thay đổi được.”

Khái quát hơn, Ndumele khuyên các bác sĩ lâm sàng nên cân nhắc các chiến lược điều trị toàn diện bao gồm hỗ trợ lối sống—có thể từ xa, trực tiếp hoặc tự định hướng bằng các công cụ y tế số—và các nhóm thuốc đem lại lợi ích xuyên suốt hội chứng CKM như: thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 (glucagon-like peptide-1), thuốc ức chế SGLT2 (sodium-glucose cotransporter-2), và thuốc đối vận thụ thể mineralocorticoid nonsteroid (nsMRA).

Sử dụng các phương trình PREVENT

Các phương trình PREVENT, vốn đã thay thế các phương trình đoàn hệ để ước tính nguy cơ tim mạch, có tính liên quan rất cao đối với hội chứng CKM. Trong số các cải tiến, công cụ tính toán trực tuyến PREVENT tích hợp chỉ số BMI và eGFR, đồng thời cho phép bác sĩ lâm sàng bổ sung thêm UACR, hemoglobin A1c và chỉ số thiếu hụt xã hội như các yếu tố dự báo tùy chọn.

Đối với bệnh nhân mắc CKM từ giai đoạn 0 đến 3, hướng dẫn khuyên bác sĩ sử dụng các phương trình PREVENT để ước tính nguy cơ 10 năm và 30 năm đối với bệnh tim mạch toàn bộ (PREVENT-CVD), suy tim (PREVENT-HF) và bệnh tim mạch do xơ vữa (PREVENT-ASCVD). Một bảng trong hướng dẫn giải thích rõ phương trình cụ thể và ngưỡng nguy cơ nào có thể định hướng cho quyết định phân giai đoạn và điều trị, rút ra từ hướng dẫn CKM cũng như các hướng dẫn gần đây của AHA/ACC về huyết áp và lipid máu. Một số con số cần nắm vững:

  • Nguy cơ 10 năm dự đoán ≥20% theo PREVENT-CVD phân loại bệnh nhân vào CKM giai đoạn 3.
  • Nguy cơ 10 năm dự đoán ≥7,5% theo PREVENT-CVD có thể cung cấp thông tin để quyết định khởi đầu liệu pháp dựa trên GLP-1 hoặc thuốc ức chế SGLT2, hoặc cả hai, nhằm điều trị hội chứng CKM.
  • Nguy cơ 10 năm dự đoán ≥5% theo PREVENT-HF có thể kích hoạt quy trình đánh giá tiền suy tim bằng các dấu ấn sinh học tim mạch, từ đó định hướng các xét nghiệm chẩn đoán bổ sung và dự phòng suy tim.

            Khan, người tham gia xây dựng các phương trình PREVENT, lưu ý rằng công cụ tính toán này hiện cũng báo cáo về nguy cơ bệnh tim mạch trong 30 năm của bệnh nhân, điều mà bà ví như “biểu đồ tăng trưởng của trẻ em”. Con số này có thể giúp tạo thuận lợi cho cuộc thảo luận dựa trên mức nguy cơ của người bệnh so với những người cùng độ tuổi và giới tính.

Nắm vững các giai đoạn

Đối với GS. Ndumele, các giai đoạn của hội chứng CKM là “những cửa sổ cơ hội cho hành động phòng ngừa”. Các khuyến cáo về xét nghiệm và điều trị dựa trên việc phân giai đoạn có thể giúp bệnh nhân không tiến triển sang các giai đoạn nặng hơn và hỗ trợ họ lùi về các giai đoạn nhẹ hơn. Hướng dẫn định nghĩa các tiêu chuẩn phân giai đoạn dựa trên tiến trình diễn tiến tự nhiên của hội chứng CKM ở người bệnh:

CKM Đặc điểm tiêu chuẩn
Giai đoạn 0 (Stage 0) Không có yếu tố nguy cơ CKM: BMI và chu vi vòng eo bình thường, đường huyết, huyết áp và bilan lipid bình thường; không có bằng chứng của bệnh thận mạn (CKD) hoặc bệnh tim mạch (CVD) dưới lâm sàng hay lâm sàng.
Giai đoạn 1 (Stage 1) Dư thừa hoặc rối loạn chức năng mô mỡ: thừa cân hoặc béo phì, béo bụng, hoặc rối loạn chức năng mô mỡ (dựa trên đường huyết lúc đói hoặc hemoglobin A1c), mà không có sự hiện diện của các yếu tố nguy cơ chuyển hóa khác hoặc CKD.
Giai đoạn 2 (Stage 2) Các yếu tố nguy cơ chuyển hóa, CKD, hoặc cả hai: tăng huyết áp, tăng triglyceride máu, hội chứng chuyển hóa, hoặc đái tháo đường típ 2; CKD nguy cơ trung bình đến cao theo phân loại nguy cơ của KDIGO; hoặc phối hợp cả hai.
Giai đoạn 3 (Stage 3) Bệnh tim mạch dưới lâm sàng trong CKM: xơ vữa động mạch vành dưới lâm sàng (chủ yếu dựa trên điểm vôi hóa động mạch vành – CAC) hoặc tiền suy tim (dựa trên tăng dấu ấn sinh học tim mạch hoặc các thông số siêu âm tim) đi kèm với mô mỡ dư thừa/rối loạn chức năng, các yếu tố nguy cơ chuyển hóa khác hoặc CKD; hoặc CKD nguy cơ rất cao; hoặc nguy cơ tim mạch 10 năm dự đoán ≥20% theo phương trình PREVENT-CVD.
Giai đoạn 4 (Stage 4) Bệnh tim mạch lâm sàng trong CKM: bệnh mạch vành, suy tim, đột quỵ, bệnh động mạch ngoại biên, hoặc rung nhĩ đi kèm với tình trạng dư thừa/rối loạn chức năng mô mỡ, các yếu tố nguy cơ CKM khác, hoặc CKD.

 

Phát triển mô hình chăm sóc nhóm (Team-Based Care)

Xét thấy hội chứng CKM giao thoa qua nhiều chuyên khoa, không có gì ngạc nhiên khi bản hướng dẫn khuyến khích mô hình chăm sóc liên ngành, đặc biệt đối với những bệnh nhân có sự hội tụ của nhiều bệnh lý. Chăm sóc CKM toàn diện cũng nên bao gồm việc đánh giá và giải quyết các yếu tố quyết định sức khỏe về mặt bất lợi xã hội. Một phần quan trọng của cách tiếp cận theo nhóm này là cần một nhân sự đầu mối chuyên trách đóng vai trò điều phối việc chăm sóc và hỗ trợ bệnh nhân cùng các bác sĩ lâm sàng.

“Những cá nhân hiện đang tham gia chăm sóc những bệnh nhân này trên thực tế hoàn toàn có thể thích ứng vào vai trò này,” GS. Ndumele nói. Ông chỉ ra các chuyên gia giáo dục về đái tháo đường, điều phối viên quản lý ca suy tim, điều dưỡng và dược sĩ lâm sàng là những lựa chọn khả thi. “Chúng tôi có các bác sĩ chăm sóc ban đầu trong ban soạn thảo hướng dẫn,” ông nói, “và chúng tôi rất thận trọng để không tạo thêm một gánh nặng trách nhiệm dồn lên vai những người vốn dĩ đã có quá nhiều việc phải đảm nhiệm.”

Đối với những ai đang tìm kiếm tài liệu hướng dẫn thực hiện, một nguồn tài liệu có thể tải về của AHA về việc đưa sức khỏe CKM vào thực hành lâm sàng bao gồm cả hướng dẫn thiết lập mô hình chăm sóc liên ngành.

Đối với hướng dẫn mới, bác sĩ Tuttle bày tỏ hy vọng đây sẽ trở thành tài liệu gối đầu giường đáng tin cậy cho các bác sĩ nội khoa, những người mà hầu hết bệnh nhân của họ đều có ít nhất một yếu tố nguy cơ CKM. “Điều này chắc chắn phải là vấn đề thường quy cốt lõi mà các bác sĩ nội khoa phải đối mặt mỗi ngày.”

BÀI VIẾT LIÊN QUAN
XEM THÊM

DANH MỤC

THÔNG BÁO