NGUYỄN DƯƠNG KHANG*
NGUYỄN THANH HIỀN
* Khoa Tim mạch can thiệp
Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
A – ĐỒNG THUẬN TOÀN CẦU LẦN HAI
Một đồng thuận quốc tế mới về suy tim vừa được ra mắt [1]. Trong bản cập nhật này, các tác giả định nghĩa lại, cũng như có những cách phân loại mới về suy tim với mục đích cải thiện phòng ngừa, chẩn đoán, và điều trị suy tim. Trong một số dữ liệu ước đoán toàn cầu, hiện có hơn 64 triệu người trưởng thành mắc suy tim. Suy tim ngày càng tăng về tỉ lệ hiện mắc, chủ yếu do dân số già hóa cùng tần suất ngày càng gia tăng các bệnh lý tiến triển đến kết cục về tim mạch như béo phì, đái tháo đường, hay tăng huyết áp. Định nghĩa toàn cầu về suy tim lần hai này được soạn thảo và công bố bởi Hội Tim Hoa Kỳ, Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ, Hội Tim châu Âu, và tổ chức Tim thế giới; có sự phối hợp của Hội Suy tim Hoa Kỳ, Hội Suy tim của Hội Tim châu Âu, và Hội Suy tim Nhật Bản. Định nghĩa này là bản cập nhật của Định nghĩa suy tim lần thứ nhất (2021).
Bản cập nhật này có một số thay đổi chính:
- Phân loại toàn cầu về nguyên nhân suy tim: đồng thuận này đưa một hệ thống phân loại chuẩn về nguyên nhân của suy tim, từ đó hỗ trợ cho việc báo cáo số liệu chuẩn hóa của các thử nghiệm lâm sàng và các sổ bộ. Việc này giúp bác sĩ xác định được nguyên nhân chính xác hơn và từ đó có chiến lược điều trị trúng đích hơn nữa, bên cạnh việc điều trị chuẩn hiện tại. Thay vì “thiếu máu cơ tim hay không thiếu máu cơ tim”, nguyên nhân suy tim bây giờ được đặt trong 17 nhóm bệnh học, và việc tìm nguyên nhân là một bước thường quy khi đánh giá bệnh nhân suy tim, thay vì chỉ là bước thứ yếu.
- Không giữ các ngưỡng chẩn đoán một cách cứng nhắc: thay vì định nghĩa suy tim dựa trên ngưỡng phân suất tống máu thất trái nhất định, định nghĩa mới suy tính đến những thay đổi của LVEF theo giới, tuổi, và chủng tộc; cũng như đưa ra các phân nhóm gắn với thực hành lâm sàng: EF giảm, EF bảo tồn, và EF cải thiện.
- Tập trung hơn vào các giai đoạn sớm của bệnh: đồng thuận mới này nhấn mạnh việc xác định những người có nguy cơ hoặc ở trong giai đoạn sớm của suy tim (trước khi có triệu chứng) để có thể có những biện pháp phòng ngừa hay can thiệp sớm giúp làm giảm nguy cơ đến suy tim tiến triển.
- Ghi nhận rằng suy tim thay đổi theo thời gian: suy tim được xem là một tình trạng động, với khả năng cải thiện, thoái lui, hoặc tăng nặng; thay vì đơn thuần là một chẩn đoán cố định.
- Chú ý đến các yếu tố xã hội và toàn cầu hóa: đồng thuận này nhấn mạnh các cách tiếp cận chăm sóc y tế, các yếu tố xã hội và địa lý ảnh hưởng đến nguy cơ và kết cục suy tim.
I. Định nghĩa hội chứng suy tim
Theo định nghĩa toàn cầu lần thứ nhất về suy tim [2], suy tim là một hội chứng lâm sàng với nhiều nguyên nhân, được đặc trưng bởi các triệu chứng cơ năng, thực thể điển hình, và các bất thường trên xét nghiệm hoặc hình ảnh học gợi ý sung huyết phổi hoặc sung huyết hệ thống hoặc các thay đổi về cung lượng tim do các bất thường cấu trúc hoặc chức năng tim.
– Triệu chứng điển hình gồm: khó thở khi gắng sức, khó thở tư thế, tĩnh mạch cảnh nổi, ran phổi, gallop T3, phù chân.
– Xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán: BNP, NT-proBNP
– Hình ảnh học: siêu âm phổi, XQ ngực, siêu âm tim, chụp cắt lớp vi tính.
Theo định nghĩa lần thứ nhất, suy tim tiến triển theo giai đoạn từ những người có nguy cơ (giai đoạn A) đến những người có bệnh tim cấu trúc (tiền suy tim hoặc giai đoạn B), suy tim có triệu chứng (giai đoạn C), và giai đoạn bệnh tiến triển (giai đoạn D). Một khi chẩn đoán suy tim có triệu chứng được xác định, những bệnh nhân suy tim thường sẽ gắn với chẩn đoán này suốt đời, dù tình trạng bệnh có cải thiện với điều trị theo thời gian. Bản đồng thuận này một lần nữa sử dụng lại hệ thống phân loại toàn cầu lần thứ nhất này (Bảng 1).
Bảng 1. Phân giai đoạn trong tiến trình tiến triển của suy tim
| Giai đoạn | Định nghĩa |
| Nguy cơ suy tim (giai đoạn A) | Những người có nguy cơ suy tim nhưng không có/chưa từng có triệu chứng suy tim và không có các thay đổi cấu trúc tim hoặc tăng dấu ấn sinh học bệnh tim
Nguy cơ: những người bị tăng huyết áp, bệnh tim mạch xơ vữa, bệnh tim bẩm sinh, đái tháo đường, béo phì, phơi nhiễm với chất độc trên tim, tiền sử gia đình bệnh cơ tim, hoặc có mang gen di truyền nguy cơ bệnh cơ tim. |
| Tiền suy tim (giai đoạn B) | Những người không có/chưa từng có triệu chứng suy tim, nhưng có một trong các dấu hiệu sau:
– Bất thường cấu trúc: phì đại thất trái, lớn buồng tim, vận động vùng thất bất thường, bất thường mô cơ tim (như phù cơ tim, sẹo/xơ hóa bất thường trên chụp MRI tim T2/tương phản muộn), bệnh van tim – Bất thường chức năng: giảm chức năng tâm thu thất trái/phải, bằng chứng tăng áp lực đổ đầy (bằng phương pháp đo xâm lấn hoặc không xâm lấn), bất thường chức năng tâm trương – Tăng nồng độ peptide natri niệu hoặc tăng nồng độ troponin tim, đăc biệt trong bối cảnh phơi nhiễm với chất độc cho tim. |
| Suy tim (giai đoạn C) | Những người có/từng có triệu chứng suy tim do bất thường cấu trúc và/hoặc chức năng tim gây ra. |
| Suy tim tiến triển (giai đoạn D) | Triệu chứng suy tim nặng khi nghỉ hoặc khi gắng sức nhẹ, tái nhập viện dù đã điều trị theo khuyến cáo, kháng trị hoặc không dung nạp với điều trị theo khuyến cáo, cần các phương pháp điều trị nâng cao như hỗ trợ co bóp cơ tim, cũng như cân nhắc ghép tim, hỗ trợ tuần hoàn cơ học, hoặc chăm sóc giảm nhẹ. |
Mặc dù hầu hết các Hướng dẫn hiện tại đều tập trung vào điều trị suy tim có triệu chứng (giai đoạn C/D), hầu hết dân số là không có yếu tố nguy cơ (giai đoạn 0), có nguy cơ (giai đoạn A), hoặc tiền suy tim (giai đoạn B) [3,4]. Tiến triển từ giai đoạn A sang D được xem là một tiến trình một chiều, tức là sau khi tiến triển đến suy tim có triệu chứng thì không thể quay lại giai đoạn trước khi có triệu chứng, và do vậy cần nhấn mạnh việc dự báo và phòng ngừa suy tim [3,5,6]. Mặc dù vậy, định nghĩa lần thứ nhất vẫn nhắc đến khái niệm suy tim “thoái triển” sau khi điều trị theo khuyến cáo và kiểm soát các yếu tố nguy cơ.
II. Phân loại suy tim
2.1 Theo EF
Từ trước đến nay, LVEF là công cụ được dùng trong rất nhiều bối cảnh: ngưỡng đưa vào nghiên cứu, đánh giá hiệu quả trong các thử nghiệm lâm sàng, xác định loại thuốc/thiết bị phù hợp với từng nhóm EF, dự báo đáp ứng với điều trị, và theo dõi điều trị ở bệnh nhân suy tim. Tuy vậy, các ngưỡng LVEF theo định nghĩa toàn cầu lần thứ nhất còn khá ngẫu nhiên khi mà chúng ta biết giữa các lần siêu âm tim sẽ có một sai số nhất định, đồng thời cũng có khó khăn trong việc phân tích giá trị LVEF với nhiều phương thức đo lường khác nhau; và thêm nữa là các tranh luận về việc liệu ngưỡng cắt LVEF có nên hiệu chỉnh theo giới, tuổi, và chủng tộc không [2,7,8].
Ngưỡng giới hạn dưới của LVEF bình thường là ~53% với nữ và 52% với nam. Ngưỡng này với những người gốc Á sẽ hơi cao hơn một chút. Vì vậy, LVEF < 50% thì khả năng cao là không bình thường, bất kể giới tính, tuổi, hay chủng tộc [9]. Định nghĩa toàn cầu lần hai này không dùng các con số ngưỡng cắt LVEF chuyên biệt nữa mà đơn giản hóa việc phân loại dựa trên tùy tình huống lâm sàng:
- Suy tim với EF giảm
- Suy tim với EF bảo tồn; và
- Suy tim với EF cải thiện (suy tim mà trước đó là LVEF giảm và bây giờ đã tăng lên/về bình thường)
Cách phân loại khá đơn giản này được cho là sẽ giúp bác sỹ cân nhắc đến những khác biệt về LVEF theo giới, tuổi, và chủng tộc trong từng tình huống cụ thể. Điều này có nghĩa là ngưỡng cắt LVEF chính xác để nói rằng một người có EF giảm (từ đó được hưởng lợi từ những thuốc điều trị suy tim EF giảm) sẽ không giống nhau trong từng ca. Việc áp dụng phân loại này vào lâm sàng có mang lại khó khăn gì, và sẽ thay đổi thực hành như thế nào còn là điều cần được kiểm chứng.
2.2 Theo nguyên nhân
Trong thực hành lâm sàng, nguyên nhân của suy tim thường được đưa vào hai nhóm: thiếu máu cơ tim hoặc không thiếu máu cơ tim. Việc phân loại khá đơn giản này bỏ qua nhiều nguyên nhân của bệnh cơ tim phì đại và giãn nở; đồng thời vô tình làm nhẹ đi giá trị của việc điều trị dựa trên nguyên nhân cụ thể. Việc xác định nguyên nhân có thể điều trị được sẽ giúp hướng dẫn điều trị trúng đích bên cạnh các điều trị suy tim tiêu chuẩn (như trong trường hợp amyloidosis tim). Bảng 2 liệt kê các nguyên nhân suy tim theo tiêu chuẩn toàn cầu lần hai.
Bảng 2. Phân loại suy tim theo nguyên nhân theo định nghĩa toàn cầu lần hai
| Nhóm bệnh lý | Ví dụ cụ thể |
| Bệnh cơ tim thiếu máu cục bộ | Bệnh tim thiếu máu cục bộ, nhồi máu cơ tim, bệnh mạch vành |
| Bệnh cơ tim do tăng huyết áp | Bệnh tim do tăng huyết áp |
| Bệnh cơ tim do van tim | Bệnh van tim cấu trúc: vôi hóa van động mạch chủ, thoái hóa van hai lá, các bệnh van di truyền khác, bệnh van tim hậu thấp |
| Bệnh cơ tim liên quan rối loạn nhịp | Rung nhĩ (không kiểm soát), nhịp nhanh, mất đồng bộ, hoặc bệnh cơ tim do ngoại tâm thu thất, bệnh cơ tim do nhịp máy thất phải, desmoplakin |
| Bệnh cơ tim thâm nhiễm | Amyloidosis tim, hemochromatosis, bệnh Fabry, bệnh do dự trữ glycogen, thâm nhiễm do bệnh lý ác tính |
| Bệnh cơ tim do nhiễm trùng | Viêm cơ tim do virus, bệnh Chagas, HIV, bệnh Lyme |
| Bệnh cơ tim do viêm | Bệnh lý tự miễn, sarcoidosis, tăng nhạy, desmoplakin |
| Bệnh cơ tim do độc chất | Thuốc độc cho tim, alcohol, cocaine, amphetamine |
| Bệnh cơ tim di truyền | Bệnh cơ tim phì đại, bệnh cơ tim giãn nở, bệnh cơ tim hạn chế, bệnh cơ tim do rối loạn nhịp, bệnh cơ tim thất trái không giãn |
| Bệnh màng ngoài tim | Bệnh màng ngoài tim co thắt và hạn chế |
| Bệnh cơ tim do chuyển hóa và do thiếu hụt dinh dưỡng | Béo phì, đái tháo đường, bệnh lý nội tiết (như bệnh tuyến giáp), bệnh dinh dưỡng (như thiếu thiamine, selenium) |
| Bệnh cơ tim liên quan thai kỳ | Bệnh cơ tim chu sinh |
| Bệnh cơ tim do stress | Bệnh cơ tim Takotsubo |
| Bệnh tim phải/do phổi | Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh phổi mô kẽ, bụi phổi, silicosis, asbestosis, tăng áp phổi |
| Bệnh cơ tim bẩm sinh | Suy thất phải hệ thống, Fontan, tứ chứng Fallot |
| Bệnh cơ tim cung lượng tim cao | Thiếu máu tan huyết, bất thường nhĩ thất, bệnh lý nội tiết (như pheochromocytoma) |
| Các nguyên nhân khác | Các bệnh lý tim mạch và hệ thống khác (như bệnh cơ xương, xơ hóa nội tâm mạc, viêm cơ tim Loeffler) |
| Vô căn | Bệnh cơ tim vô căn |
Việc phân loại bệnh cơ tim còn nhiều khía cạnh phức tạp, vì một số bệnh sẽ nằm trong nhiều nhóm khác nhau, và đặc điểm của bệnh còn có thể thay đổi theo thời gian. Phân loại bệnh cơ tim đầu tiên vào năm 1980 được chia thành bệnh cơ tim giãn, phì đại, hạn chế, rối loạn nhịp thất phải, và không phân loại. Vào năm 1996, tổ chức Y tế thế giới mở rộng thêm với nhóm bệnh cơ tim do nhiễm và do virus [10]. Gần đây hơn là phân loại MOGE(S) với M(orpho-functional phenotype – loại cấu trúc chức năng), O(rgan involvement – cơ quan bị ảnh hưởng), G(enetic inheritance pattern – loại di truyền), E(tiologic annotation – chú thích về căn nguyên, bao gồm khiếm khuyết di truyền hoặc do bệnh lý/cơ chất gốc rễ), và S(functional Status – tình trạng chức năng của bệnh) [11]. Cũng cần lưu ý là phân nhóm nguyên nhân bệnh học thì độc lập với LVEF.
2.3 Khác biệt về địa lý
Sự gia tăng di cư và công nghiệp hóa đang làm thay đổi đáng kể nguyên nhân tim mạch dẫn đến suy tim trên toàn cầu. Ở các nước thu nhập cao, bệnh tim thiếu máu cục bộ là nguyên nhân hàng đầu gây suy tim, trong khi tại nhiều quốc gia thu nhập thấp và trung bình, tăng huyết áp, bệnh tim hậu thấp, bệnh cơ tim chu sinh, bệnh Chagas hay các bệnh lý tim mạch đặc thù theo vùng vẫn đóng vai trò quan trọng [12]. Quá trình di cư khiến các nước phát triển ngày càng gặp những bệnh lý tim mạch vốn phổ biến ở các nước đang phát triển, trong khi các nước thu nhập thấp lại đối mặt với sự gia tăng bệnh mạch vành và nhồi máu cơ tim do lối sống phương Tây. Nguyên nhân gây suy tim cũng khác nhau theo khu vực địa lý, điều kiện kinh tế xã hội và kiểu hình bệnh nhân; người ở các nước thu nhập thấp thường mắc suy tim ở độ tuổi trẻ hơn và có các đặc điểm lâm sàng riêng biệt. Tuy nhiên, dữ liệu chất lượng cao về suy tim tại nhiều nước thu nhập thấp và trung bình vẫn còn thiếu, làm hạn chế khả năng khái quát hóa các bằng chứng nghiên cứu hiện nay [13]. Vì vậy, việc hiểu rõ sự khác biệt địa lý và dịch tễ học của suy tim là rất quan trọng để diễn giải kết quả thử nghiệm lâm sàng, thiết kế các nghiên cứu trong tương lai và tối ưu hóa chăm sóc người bệnh trên toàn thế giới.
III. Tiến trình của suy tim
Suy tim là một hội chứng lâm sàng thay đổi theo thời gian dựa trên triệu chứng cơ năng, thực thể, và tiến triển, cải thiện hay thuyên giảm của bệnh (Hình 1) [1]. Điều trị suy tim tối ưu có thể giúp cải thiện chức năng tim dần theo thời gian. Thể hiện rõ nhất tiến trình động của suy tim là nhóm bệnh nhân suy tim có EF cải thiện, đặc trưng bởi trị số EF trước đây thuộc nhóm EF giảm, và sau đó tăng thêm ít nhất 10% để đạt LVEF > 40%. Tuy vậy, như đã trình bày, việc áp dụng một định nghĩa cứng nhắc dựa trên EF sẽ bỏ qua những sai số giữa các lần đo, cũng như các bất thường cấu trúc, gia tăng các dấu ấn sinh học, hoặc các triệu chứng tồn dư [14].

Hình 1. Tiến trình của suy tim [1]
Một bệnh nhân suy tim sẽ trải qua hành trình từ trái qua phải; cùng với đó là sự đi xuống của chất lượng cuộc sống, khả năng gắng sức và tiên lượng. Mỗi giai đoạn đều mang khả năng đột tử nhất định.
Điều này còn có nghĩa rằng việc cải thiện EF đơn thuần không đồng nghĩa với thoái triển của bệnh. Những bệnh nhân suy tim có EF cải thiện vẫn đối diện nguy cơ tái diễn suy chức năng thất trái và do vậy vẫn cần được sử dụng các thuốc theo khuyến cáo và theo dõi lâm sàng sát sao.
IV. Suy tim nặng hơn
Suy tim nặng hơn đặc trưng bởi sự tiến triển xấu đi về mặt triệu chứng cả cơ năng và thực thể của suy tim, cũng như chất lượng cuộc sống của bệnh nhân đã có chẩn đoán suy tim trước đó [15,16]. Theo định nghĩa này, suy tim nặng lên phải ở người đã được chẩn đoán suy tim trước đó, tức loại đi những trường hợp suy tim mới khởi phát. Định nghĩa này cũng loại trừ trường hợp các triệu chứng nặng lên chủ yếu là do các biến cố không liên quan với tiến trình của suy tim như hội chứng vành cấp, nhiễm trùng, hoặc kém tuân thủ điều trị.
Định nghĩa lâm sàng của suy tim nặng lên bao gồm nhiều thể, trong đó có khó thở cấp tính và phù ngoại vi. Suy tim nặng lên cũng có thể có biểu hiện của các dấu hiệu lâm sàng liên quan như rối loạn nhịp ác tính, giảm khả năng gắng sức, và các thay đổi dưới lâm sàng liên quan độ nặng của suy tim như tăng áp lực phổi, suy chức năng thất phải/trái qua hình ảnh học, và tăng nồng độ dấu ấn sinh học (BNP/NT-proBNP/troponin tim) [17–19].
Suy tim mất bù:
Suy tim mất bù có thể diễn ra ở bất kỳ thời điểm nào trong tiến trình của suy tim, và cũng có thể là kết cục của suy tim nặng hơn. Khác với suy tim nặng hơn là một biến cố trên tiến trình của suy tim, thì suy tim mất bù được định nghĩa cụ thể bởi việc cần thay đổi điều trị, thường diễn ra trong nội viện.
Suy tim mất bù có thể biểu hiện hoặc từ từ xấu dần theo ngày – theo tuần, thường gặp trong suy tim mạn; hoặc là một đợt cấp tính như phù phổi cấp hoặc sốc tim [20,21]. Việc thay đổi điều trị trong suy tim mất bù thường gồm tăng liều lợi tiểu, khởi động phối hợp lợi tiểu, và nếu chưa được dùng thì sẽ khởi động điều trị theo khuyến cáo. Trong những tình huống nặng hơn, có thể cần đến các can thiệp cao hơn, như leo thang điều trị, tái đồng bộ tim, hỗ trợ tuần hoàn cơ học, hoặc ghép tim khi cần [22]. Đồng thuận nhấn mạnh lần nữa về ngưỡng để gọi là “leo thang điều trị” sẽ phụ thuộc vào thực hành lâm sàng của từng vùng, cũng như nguồn lực y tế tại chỗ hiện có.
V. Những điểm cần lưu ý
Những thay đổi mới sẽ luôn đi kèm những quan ngại. Việc không còn sử dụng các ngưỡng EF cố định giúp phản ánh tốt hơn sự đa dạng và phức tạp của tình trạng bệnh nhân trong thực hành lâm sàng. Tuy nhiên, điều này cũng làm giảm tính nhất quán khi phân loại bệnh nhân và gây khó khăn khi áp dụng các bằng chứng nghiên cứu hoặc các chính sách chi trả vốn được xây dựng dựa trên các ngưỡng EF cụ thể. Tương tự như vậy, áp dụng mô hình 17 nhóm nguyên nhân suy tim sẽ giúp lập luận được sắc bén hơn, nhưng cũng sẽ tạo thêm gánh nặng trong quy trình làm việc. Bên cạnh đó, vì EF là trị số thay đổi, phụ thuộc thể tích, và khá mơ hồ; bệnh nhân sẽ có thể được phân loại thay đổi theo mỗi lần khám. Điều này đưa đến gợi ý rằng, liệu phân loại suy tim bằng thể tích tim và tình trạng sung huyết có thể mang lại lợi ích cho bệnh nhân hơn chăng?
Các ngưỡng EF cũng giúp đánh giá chất lượng điều trị một cách khách quan. Vì vậy, khi không còn sử dụng các ngưỡng cố định, một câu hỏi thực tiễn được đặt ra là: làm thế nào để theo dõi việc áp dụng điều trị theo khuyến cáo và các chỉ số chất lượng khi phân loại suy tim trở nên linh hoạt hơn? Đây là vấn đề mà các hệ thống đăng ký dữ liệu và mã hóa bệnh cần giải quyết. Tuy vậy, cách phân loại mới phù hợp hơn với các bằng chứng hiện nay, vốn cho thấy lợi ích của nhiều liệu pháp điều trị trải rộng trên nhiều mức EF khác nhau. Việc thống nhất định nghĩa giữa các hội chuyên ngành cũng sẽ giúp tăng khả năng so sánh các nghiên cứu và dữ liệu giám sát trên toàn cầu.
Bước tiếp theo là đưa hệ thống phân loại EF và nguyên nhân suy tim vào hồ sơ bệnh án điện tử và các hệ thống mã hóa bệnh, đồng thời đồng bộ với ICD, để nguyên nhân suy tim được ghi nhận một cách có cấu trúc và có thể kiểm tra, thay vì chỉ ghi tự do. Các chiến lược tầm soát được đề xuất, như xét nghiệm peptide lợi niệu trong chăm sóc ban đầu hoặc ECG ứng dụng trí tuệ nhân tạo, cần được đánh giá thêm trên nhiều nhóm dân số khác nhau trước khi triển khai rộng rãi. Các cơ sở dữ liệu và sổ bộ tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình cũng cần được đầu tư nhiều hơn. Và bởi vì suy tim là một bệnh lý có tính động và luôn thay đổi, nên bản thân định nghĩa này cũng cần tiếp tục được cập nhật theo các tiến bộ mới về sinh học bệnh, kiểu hình học chuyên sâu, di truyền học và các phương pháp điều trị.
Bảng 3 tóm gọn lại những thay đổi được giới thiệu trong đồng thuận, và những tác động có thể có trên lâm sàng.
Bảng 3. Các yếu tố thay đổi thực hành của Định nghĩa toàn cầu về suy tim lần hai và tác động trên thực hành lâm sàng [23]
| Yếu tố | Điểm mới | Tác động |
| Phân nhóm EF | Ba nhóm dựa trên LVEF:
· Suy tim EF giảm (≤ 40%); · Suy tim EF bảo tồn (≥ 50%); và · Suy tim EF cải thiện (đã từng giảm, bây giờ > 40%) Không dùng ngưỡng cố định; và xem LVEF < 50% là bất thường trong đa số trường hợp |
Điều trị:
· EF giảm: đầy đủ theo khuyến cáo (GDMT) · EF bảo tồn: ức chế SGLT2, MRA và điều trị bệnh đồng mắc · EF cải thiện: tiếp tục GDMT có theo dõi sát Đánh giá trị số bình thường-thấp hoặc “khoảng giữa” trong bối cảnh của nó, chứ không phải một trị số đơn độc. Không bao giờ dùng một con số đơn độc để hướng dẫn điều trị. |
| Phân loại nguyên nhân | 17 nhóm bệnh học, bất kể EF bao nhiêu, thay cho phân hai loại là “thiếu máu cơ tim” và “không thiếu máu cơ tim”. | Mục đích là để phát hiện được nguyên nhân cụ thể (có thể điều trị được) cho mỗi bệnh nhân. |
| Phòng ngừa và nguy cơ | Cửa sổ hành động tiền suy tim ở nhóm A/B | Tầm soát và can thiệp sớm (tăng huyết áp, bệnh lý chuyển hóa, chất độc trên tim, và nguy cơ di truyền) để đảo ngược tiến triển bệnh. |
| Tiến trình | Cải thiện (EF có tăng, nhưng vẫn còn bất thường); HFimpEF (từng thuộc nhóm EF giảm, và bây giờ tăng ≥ 10% đến con số EF > 40%)
Thuyên giảm (EF và dấu ấn sinh học về bình thường, triệu chứng còn tối thiểu) Hồi phục (bình thường được duy trì) |
Tiếp tục GDMT và theo dõi sau khi EF về bình thường. Nguy cơ tái diễn vẫn còn, và hồi phục là điều không thường gặp, do vậy EF về bình thường đơn thuần không được dùng để ngưng điều trị. |
| Suy tim nặng hơn/mất bù | Chuẩn hóa định nghĩa của các tình trạng này cũng như các điều trị lên thang hay giải cứu | Đồng thuận cho phân loại, thu nhận và nghiên cứu, và lên thang điều trị. |
| Giả suy tim | Các tình trạng giả, đồng mắc, hoặc góp phần trực tiếp hay gián tiếp đến suy tim (bệnh mạch vành, bệnh thận mạn, béo phì, suy mòn, và thai kỳ) | Xác định một nguyên nhân bệnh học của cơ tim trước khi gọi là suy tim; sử dụng huyết động học gắng sức khi các dấu ấn sinh học không tương thích. |
| Bình đẳng và địa lý | Các yếu tố xã hội và khác biệt giữa các vùng địa lý có tác động trên nguyên nhân suy tim. | Đánh giá các dấu ấn sinh học và EF trong bối cảnh nhân trắc; xem xét đến dịch tễ học cũng như nguồn lực tại địa phương. |
B – HƯỚNG DẪN CỦA HỘI TIM CHÂU ÂU (ESC)
Hướng dẫn quản lý suy tim của ESC năm 2026 đưa ra một số khái niệm mới so với bản năm 2021 [24]. Đặc biệt, thay đổi trong cách phân loại suy tim dựa trên LVEF sẽ dẫn đến những thay đổi về điều trị tương ứng. Để tóm tắt các thay đổi mới trong bản 2026 này, chúng ta có:
– HFrEF (suy tim EF giảm) được mở rộng ngưỡng EF đến 50%
– Không sử dụng phân loại HFmrEF (suy tim EF giảm nhẹ) nữa.
– HFpEF (suy tim EF bảo tồn) gồm LVEF từ 50% trở lên
– “Suy tim mất bù” thay cho “Suy tim cấp”
– Chính thức đưa vào khái niệm giai đoạn suy tim từ A đến D (từ yếu tố nguy cơ đến suy tim tiến triển)
– Một số phân nhóm điều trị bằng thuốc và can thiệp mới.
Trong khuôn khổ bài này, chúng tôi sẽ điểm qua những thay đổi trong chẩn đoán.
I. Định nghĩa
Suy tim là một hội chứng lâm sàng bao gồm các triệu chứng cơ năng và/hoặc thực thể gây ra bởi các bất thường cấu trúc và/hoặc chức năng của tim, từ đó dẫn đến tăng áp lực trong buồng tim và/hoặc cung lượng tim không đầy đủ khi nghỉ và/hoặc khi gắng sức [2]. Những người không có triệu chứng thì không thỏa định nghĩa suy tim này; do vậy sẽ được xếp vào nhóm có nguy cơ suy tim (giai đoạn A) hoặc tiền suy tim (giai đoạn B).
II. Dịch tễ suy tim
– Tỷ lệ hiện mắc của suy tim ước đoán là 1% – 3% trong dân số người lớn, với nhiều thay đổi tùy theo vùng địa lý, tuổi, và giới tính [25,26]. Một số yếu tố khác, như giáo dục, thu nhập, nơi sinh sống, khí hậu, và ô nhiễm không khí cũng ảnh hưởng đến nguy cơ suy tim, từ đó làm dịch tễ suy tim toàn cầu càng phức tạp.
– Tại các nước châu Âu, tỷ lệ hiện mắc hiện tại được ước đoán trong khoảng 12 – 58 người trong 1000 người [27].
– Từ các mẫu rút trong dân số, gần một nửa số ca suy tim là suy tim EF bảo tồn, và tỷ lệ này có thể còn tăng lên do việc điều trị bệnh mạch vành ngày càng tốt hơn; cũng như gánh nặng tăng huyết áp, béo phì, và các yếu tố nguy cơ HFpEF cũng đang trên đà tăng [28]. Những bệnh nhân HFpEF già hơn nhóm còn lại, và đa phần là nữ giới.
– Trong nhóm HFrEF, 71% là nam, và độ tuổi khởi phát trung bình là 72 tuổi [29]. Suy tim EF giảm thường được phân thành nhóm nguyên nhân do thiếu máu cục bộ (chiếm gần như 50%), và nhóm không do thiếu máu cục bộ.
– Tần suất tử vong nói chung sau 5 năm vẫn khoảng < 60% [30,31]. Dữ liệu từ Đan Mạch ghi nhận tần suất tử vong 4 năm hiện tại ở bệnh nhân < 65 tuổi là 15%, và bệnh nhân 65 – 79 tuổi là 39% [30].
III. Phân loại về chẩn đoán
Dựa trên LVEF:
– Thay đổi được nhắc đến nhiều nhất của Hướng dẫn 2026 có lẽ ở phân loại dựa trên LVEF khi chỉ còn một ngưỡng EF duy nhất dùng để chia nhóm:
- HFrEF: LVEF < 50% kèm theo triệu chứng cơ năng và/hoặc thực thể của suy tim
- HFpEF: LVEF ≥ 50% kèm theo triệu chứng cơ năng và/hoặc thực thể của suy tim và bằng chứng khách quan của bất thường cấu trúc và/hoặc chức năng tim tương ứng với suy chức năng tâm thu thất trái/tăng áp lực đổ đầy thất trái; được ủng hộ bởi tăng nồng độ peptide lợi niệu natri.
– Việc dùng một ngưỡng duy nhất của phân suất tống máu thất trái để phân biệt giữa suy tim với EF giảm và suy tim với EF bảo tồn mang tính quy ước ở một mức độ nhất định và không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác tình trạng thực tế của người bệnh. Kết quả đo LVEF có thể thay đổi tùy thuộc vào phương pháp chẩn đoán hình ảnh được sử dụng cũng như người thực hiện hoặc đọc kết quả. Ngoài ra, trong một số trường hợp, giá trị LVEF có thể cao giả tạo, khiến chức năng tim có vẻ tốt hơn thực tế. Ví dụ điển hình là hở van hai lá, khi một phần máu được tống ngược vào nhĩ trái thay vì đi ra hệ tuần hoàn, làm LVEF có vẻ cao hơn khả năng bơm máu hiệu quả thực sự của tim. Các peptide lợi niệu natri như BNP hoặc NT-proBNP có thể được sử dụng như bằng chứng hỗ trợ cho chẩn đoán suy tim. Điều quan trọng là các liệu pháp điều trị bằng thuốc hoặc thiết bị có thể giúp tim hồi phục cấu trúc và chức năng (tái cấu trúc ngược thất trái), từ đó làm LVEF tăng lên ở những bệnh nhân trước đây bị HFrEF. Những bệnh nhân từng bị HFrEF nhưng sau điều trị có LVEF cải thiện thường có tiên lượng tốt hơn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là họ đã khỏi hoàn toàn suy tim. Vì vậy, ngoại trừ một số trường hợp được lựa chọn đặc biệt, những bệnh nhân này vẫn cần tiếp tục được điều trị nội khoa tối ưu theo hướng dẫn.
– Hiện nay, một bệnh nhân được coi là có LVEF cải thiện (improved LVEF) khi:
- LVEF tăng ít nhất 10 điểm phần trăm tuyệt đối so với trước đó (ví dụ từ 30% lên 40%, hoặc từ 35% lên 45%).
- Và giá trị LVEF sau cải thiện phải trên 40% (thường có thể đã trở về mức gần bình thường).
Dựa trên giai đoạn:
– Bên cạnh phân loại theo EF, chúng ta còn có phân loại dựa trên giai đoạn suy tim, với mục đích chính để nhấn mạnh vào việc phòng ngừa tiến triển cũng như chẩn đoán sớm (Hình 2):

Hình 2. Phân giai đoạn suy tim
a: Không phải toàn bộ trường hợp đều sẽ tiến triển đến suy tim, nhưng có thể cần can thiệp vào các yếu tố nguy cơ
b: Ví dụ: phì đại thất trái, lớn buồng tim, vận động vùng thất bất thường, bất thường mô cơ tim (bằng chứng phù cơ tim, bất thường sẹo/xơ hóa trên MRI tim cản từ muộn), bệnh van tim
c: Ví dụ: suy chức năng tâm thu thất trái/phải, bằng chứng tăng áp lực đổ đầy, bất thường chức năng tâm trương
d: Đặc biệt trong trường hợp phơi nhiễm với các chất độc tim
Khác:
– Phân loại theo tình huống lâm sàng:
- de novo (bệnh nhân chưa được chẩn đoán suy tim trước đó), và suy tim đã biết
- Suy tim mạn tính, và suy tim mất bù
– Phân loại theo buồng tim ảnh hưởng:
- Suy tim trái đơn độc
- Suy tim phải đơn độc
- Suy tim toàn bộ
IV. Phân loại về điều trị
Thuật ngữ “điều trị nội khoa theo khuyến cáo” (Guideline-Directed Medical Therapy, GDMT) được giới thiệu trong hướng dẫn ACC/AHA năm 2013 và từ lâu đã là nền tảng điều trị suy tim [32]. Ban đầu, GDMT chủ yếu bao gồm các thuốc có mức khuyến cáo cao nhất (Class I) cho HFrEF như ACEI/ARB, thuốc chẹn beta và kháng aldosterone (MRA).
Những năm gần đây, nhiều liệu pháp mới đã được bổ sung, bao gồm ARNI và thuốc ức chế SGLT2 cho HFrEF, cũng như SGLT2 và MRA cho HFpEF. Ngoài ra còn có nhiều thuốc khác được khuyến cáo trong một số tình huống cụ thể như ivabradine, vericiguat, digitalis và các thuốc chủ vận thụ thể GLP-1.
Tuy nhiên, khái niệm GDMT truyền thống chưa phản ánh đầy đủ vai trò của các thiết bị và can thiệp tim mạch, vốn cũng giúp cải thiện triệu chứng, chất lượng cuộc sống và tiên lượng cho người bệnh. Vì vậy, hướng dẫn mới đề xuất một cách phân loại rõ ràng và linh hoạt hơn (Hình 3).

- Liệu pháp nội khoa nền tảng (Foundational Medical Therapy – FMT) là các thuốc được khuyến cáo mức Class I cho đa số bệnh nhân suy tim và đã chứng minh cải thiện biến cố và tử vong. Đối với HFrEF, FMT gồm chẹn beta, ACEI/ARB/ARNI, MRA và SGLT2i. Đối với HFpEF, FMT gồm MRA và SGLT2i.
- Liệu pháp nội khoa bổ sung (Additional Medical Therapy – AMT) bao gồm các thuốc còn lại được khuyến cáo trong những nhóm bệnh nhân hoặc tình huống cụ thể.
GDMT hiện được hiểu là bao gồm cả FMT và AMT.
Bên cạnh đó, hướng dẫn còn đưa ra khái niệm “điều trị can thiệp theo khuyến cáo” (Guideline-Directed Interventional Therapy), bao gồm các thiết bị cấy ghép và các biện pháp can thiệp có chỉ định trong hướng dẫn điều trị.
C – TỔNG KẾT
Nhìn chung, cả Định nghĩa toàn cầu về suy tim lần hai và Hướng dẫn ESC 2026 đều phản ánh cùng một xu hướng phát triển của tiếp cận suy tim: chuyển từ cách tiếp cận tĩnh, dựa trên các ngưỡng EF cố định, sang cách tiếp cận động, cá thể hóa và định hướng theo tiến trình bệnh. Thay vì xem suy tim là một chẩn đoán đơn lẻ được xác định chủ yếu bởi phân suất tống máu thất trái, các tài liệu mới nhấn mạnh rằng suy tim là một hội chứng phức tạp, thay đổi theo thời gian, chịu ảnh hưởng bởi căn nguyên bệnh học, các dấu ấn sinh học, đặc điểm của từng bệnh nhân và bối cảnh kinh tế xã hội. Việc đưa khái niệm giai đoạn suy tim từ A đến D, nhận diện các trạng thái cải thiện, thuyên giảm và hồi phục, cũng như nhấn mạnh vai trò của việc xác định nguyên nhân cụ thể của suy tim cho thấy trọng tâm đang dần dịch chuyển từ điều trị bệnh giai đoạn muộn sang dự phòng, phát hiện sớm và điều trị chính xác theo cơ chế bệnh sinh.
Trong thực hành lâm sàng, những thay đổi này có thể làm thay đổi cách tiếp cận bệnh nhân suy tim trong những năm tới. Chúng ta có thể sẽ không còn chỉ tập trung vào việc xác định bệnh nhân thuộc nhóm HFrEF hay HFpEF, mà sẽ cần đánh giá toàn diện hơn về nguyên nhân, giai đoạn tiến triển, mức độ sung huyết, các dấu ấn sinh học và nguy cơ tiến triển theo thời gian. Những bệnh nhân có EF cải thiện hoặc trở về bình thường sẽ không còn được xem là “khỏi bệnh”, mà vẫn cần tiếp tục điều trị và theo dõi lâu dài. Đồng thời, các nhóm bệnh nhân ở giai đoạn nguy cơ hoặc tiền suy tim sẽ ngày càng trở thành đối tượng của các chiến lược sàng lọc và phòng ngừa chủ động.
Về tương lai, nhiều khả năng hệ thống phân loại suy tim sẽ tiếp tục được tích hợp với hồ sơ bệnh án điện tử, các cơ sở dữ liệu và sổ bộ quốc gia để cho phép theo dõi bệnh nhân theo tiến trình, nguyên nhân và đáp ứng điều trị một cách chuẩn hóa. Song song đó, các công cụ mới như dấu ấn sinh học, trí tuệ nhân tạo, hình ảnh học tiên tiến, dữ liệu di truyền và các phương pháp phân tầng nguy cơ sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán và quản lý suy tim. Sự chuyển dịch này mở đường cho một mô hình chăm sóc suy tim chính xác hơn, nơi quyết định điều trị không còn dựa trên một con số EF đơn lẻ, mà trên toàn bộ đặc điểm sinh học và lâm sàng của từng người bệnh.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Walsh MN, Kober L, Sliwa K, et al. AHA/ACC/ESC/WHF Expert Consensus Document: Second Universal Definition of Heart Failure (2026). Eur Heart J. 2026;ehag500.
[2] Bozkurt B, Coats AJS, Tsutsui H, et al. Universal definition and classification of heart failure: a report of the Heart Failure Society of America, Heart Failure Association of the European Society of Cardiology, Japanese Heart Failure Society and Writing Committee of the Universal Definition of Heart Failure: Endorsed by the Canadian Heart Failure Society, Heart Failure Association of India, Cardiac Society of Australia and New Zealand, and Chinese Heart Failure Association. Eur J Heart Fail. 2021;23(3):352–380.
[3] Upadhya B, Hegde S, Tannu M, et al. Preventing new-onset heart failure: Intervening at stage A. Am J Prev Cardiol. 2023;16:100609.
[4] Heidemann AI, Santos ABS, Bittencourt MS, et al. Prevalence and Mortality of Heart Failure Stages in a Free-Living Older Adult Population: Data From the Brazilian Longitudinal Study of Adult Health. J Am Heart Assoc. 2025;14(5):e038993.
[5] Bozkurt B. Pre-Heart Failure: An Important Opportunity to Prevent a Deadly Disease. JACC Heart Fail. 2023;11(8 Pt 1):1027–1031.
[6] Predicting and preventing heart failure | Considerations in Medicine [Internet]. [cited 2026 Aug 22]. Available from: https://considerations.bmj.com/content/3/1/e000007.
[7] Dewan P, Jackson A, Lam CSP, et al. Interactions between left ventricular ejection fraction, sex and effect of neurohumoral modulators in heart failure. Eur J Heart Fail. 2020;22(5):898–901.
[8] Lam CSP, Voors AA, Piotr P, et al. Time to rename the middle child of heart failure: heart failure with mildly reduced ejection fraction. Eur Heart J. 2020;41(25):2353–2355.
[9] Morsing AE, Gnesin F, Lyass A, et al. What is a normal left ventricular ejection fraction in healthy adults? A meta-analysis of population-based echocardiographic studies. J Cardiovasc Imaging. 2026;34(1):2.
[10] Banerjee A, Pasea L, Chung S-C, et al. A population-based study of 92 clinically recognized risk factors for heart failure: co-occurrence, prognosis and preventive potential. Eur J Heart Fail. 2022;24(3):466–480.
[11] Arbustini E, Narula N, Dec GW, et al. The MOGE(S) classification for a phenotype-genotype nomenclature of cardiomyopathy: endorsed by the World Heart Federation. J Am Coll Cardiol. 2013;62(22):2046–2072.
[12] Sliwa K. Heart failure can affect everyone: the ESC Geoffrey Rose lecture. Eur Heart J. 2020;41(12):1298–1306.
[13] Hudson JA, Sanga L, Jobe M, et al. Sub-Saharan Africa’s Contribution to Clinical Trials in International Acute Coronary Syndromes and Heart Failure Guidelines. JACC Adv. 2024;3(12):101383.
[14] Hulot J-S, Ter Maaten JM, Bayes-Genis A, et al. Heart failure improvement, remission, and recovery: A European Journal of Heart Failure expert consensus document. Eur J Heart Fail. 2025;27(10):1807–1819.
[15] Greene SJ, Bauersachs J, Brugts JJ, et al. Worsening Heart Failure: Nomenclature, Epidemiology, and Future Directions: JACC Review Topic of the Week. J Am Coll Cardiol. 2023;81(4):413–424.
[16] Metra M, Tomasoni D, Adamo M, et al. Worsening of chronic heart failure: definition, epidemiology, management and prevention. A clinical consensus statement by the Heart Failure Association of the European Society of Cardiology. Eur J Heart Fail. 2023;25(6):776–791.
[17] Pocock SJ, Ferreira JP, Packer M, et al. Biomarker-driven prognostic models in chronic heart failure with preserved ejection fraction: the EMPEROR-Preserved trial. Eur J Heart Fail. 2022;24(10):1869–1878.
[18] McDowell K, Campbell R, Simpson J, et al. Incremental prognostic value of biomarkers in PARADIGM-HF. Eur J Heart Fail. 2023;25(8):1406–1414.
[19] Lindenfeld J, Costanzo MR, Zile MR, et al. Implantable Hemodynamic Monitors Improve Survival in Patients With Heart Failure and Reduced Ejection Fraction. J Am Coll Cardiol. 2024;83(6):682–694.
[20] McDonagh TA, Metra M, Adamo M, et al. 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. Eur Heart J. 2021;42(36):3599–3726.
[21] Heidenreich PA, Bozkurt B, Aguilar D, et al. 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: Executive Summary: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines. J Am Coll Cardiol. 2022;79(17):1757–1780.
[22] Bozkurt B. Proposed New Conceptualization for Definition of Decompensated HF: Taking the Acute Out of Decompensation. JACC Heart Fail. 2023;11(3):368–371.
[23] Using the New Universal Definition of Heart Failure in Clinical Practice | Circulation [Internet]. [cited 2026 Aug 21]. Available from: https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.126.082066.
[24] 2026 ESC Guidelines for the management of heart failure | European Heart Journal | Oxford Academic [Internet]. [cited 2026 Sept 2]. Available from: https://academic.oup.com/eurheartj/advance-article/doi/10.1093/eurheartj/ehag100/8766302.
[25] Becher PM, Lund LH, Coats AJS, et al. An update on global epidemiology in heart failure. Eur Heart J. 2022;43(32):3005–3007.
[26] Savarese G, Becher PM, Lund LH, et al. Global burden of heart failure: a comprehensive and updated review of epidemiology. Cardiovasc Res. 2023;118(17):3272–3287.
[27] Seferović PM, Polovina M, Savarese G, et al. Insights into the European heart failure epidemiology. Eur J Heart Fail. 2025;27(11):1950–1960.
[28] Vasan RS, Xanthakis V, Lyass A, et al. Epidemiology of Left Ventricular Systolic Dysfunction and Heart Failure in the Framingham Study: An Echocardiographic Study Over 3 Decades. JACC Cardiovasc Imaging. 2018;11(1):1–11.
[29] Stolfo D, Uijl A, Vedin O, et al. Sex-Based Differences in Heart Failure Across the Ejection Fraction Spectrum: Phenotyping, and Prognostic and Therapeutic Implications. JACC Heart Fail. 2019;7(6):505–515.
[30] Garred CH, Malmborg M, Malik ME, et al. Age-specific mortality trends in heart failure over 25 years: a retrospective Danish nationwide cohort study. Lancet Healthy Longev. 2024;5(5):e326–e335.
[31] Lindberg F, Benson L, Dahlström U, et al. Trends in heart failure mortality in Sweden between 1997 and 2022. Eur J Heart Fail. 2025;27(2):366–376.
[32] Yancy CW, Jessup M, Bozkurt B, et al. 2013 ACCF/AHA guideline for the management of heart failure: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines. J Am Coll Cardiol. 2013;62(16):e147-239.







