ThS.BSCKI. NGÔ VÕ NGỌC HƯƠNG
ThS.BSCKII. THƯỢNG THANH PHƯƠNG
TÓM TẮT
Huyết khối tĩnh mạch phổi (Pulmonary Venous Thrombosis – PVT) là một bệnh lý mạch máu hiếm gặp và dễ bị chẩn đoán nhầm trên lâm sàng. Cho đến nay, dường như chưa có trường hợp PVT nội khoa thuần túy nào được báo cáo chính thức tại Việt Nam. Chúng tôi báo cáo ca lâm sàng của một bệnh nhân nữ 79 tuổi, vào viện vì khó thở cấp tính tiến triển trên nền tiền sử bất động 3 tháng sau phẫu thuật kết hợp xương đùi kèm hội chứng Cushing ngoại sinh do thuốc. Lúc nhập viện, bệnh nhân có tình trạng suy hô hấp giảm oxy máu nặng bất tương xứng với hình ảnh X-quang ngực thẳng và điện tim rung nhĩ đáp ứng thất nhanh mới ghi nhận lần đầu. Chụp cắt lớp vi tính mạch máu phổi (Computed tomography pulmonary angiography – CTPA) nhanh chóng được chỉ định đã loại trừ thuyên tắc động mạch phổi nhưng phát hiện vùng khuyết thuốc lớn trong lòng tĩnh mạch phổi trên bên trái. Chẩn đoán được đưa ra là huyết khối tĩnh mạch phổi nghĩ nguyên nhân do rung nhĩ trên bệnh nhân bất động sau phẫu thuật có hội chứng Cushing ngoại sinh, béo phì. Theo đó, bệnh nhân được điều trị nội khoa tích cực bằng kháng đông hệ thống, kiểm soát tần số thất trong rung nhĩ, bù cortisol liều sinh lý. Kết quả người bệnh đáp ứng lâm sàng rất tốt, giảm khó thở, ăn uống khá và xuất viện an toàn. Ca bệnh hiếm này cho thấy sự khó khăn trong chẩn đoán, bệnh được phát hiện tình cờ trong bối cảnh nội khoa qua chỉ định chụp CTPA ở bệnh nhân có sự kết hợp giữa bất động kéo dài và rung nhĩ, từ đó có những điều trị thích hợp tránh được biến chứng thuyên tắc hệ thống.
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Huyết khối tĩnh mạch phổi (Pulmonary Venous Thrombosis – PVT) là một bệnh lý mạch máu hiếm gặp nhưng có nguy cơ biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt là thuyên tắc động mạch (đột quỵ, thiếu máu chi) do huyết khối lan vào nhĩ trái; song tỷ lệ mắc phải vẫn chưa được xác định chính xác trong y văn thế giới do tính chất dễ bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm.1 Khác với thuyên tắc động mạch phổi – một bệnh lý thường gặp xuất phát từ hệ tĩnh mạch sâu,2 PVT hình thành huyết khối ngay tại giường tĩnh mạch phổi, nơi dẫn máu giàu oxy từ phổi trở về nhĩ trái, nên biến chứng chủ yếu là tắc mạch hệ thống chứ không phải suy thất phải đơn thuần. Trên thế giới, các báo cáo về PVT chủ yếu giới hạn như những dữ liệu về tỷ lệ của các biến chứng sau phẫu thuật lồng ngực hoặc sau triệt đốt loạn nhịp.3 Xuất phát từ ca đầu tiên gặp trên lâm sàng có nguồn gốc nội khoa thuần túy, qua tra cứu trên các cơ sở dữ liệu y học trong nước, chúng tôi nhận thấy tình trạng này hiện chưa được báo cáo hay ghi nhận chính thức tại Việt Nam. Những hạn chế dữ liệu, kết hợp với triệu chứng mơ hồ nhưng nguy cơ tiềm tàng gây thuyên tắc huyết khối hệ thống là lý do để chúng tôi viết báo cáo này. Qua đó, chúng tôi hy vọng cung cấp thêm góc nhìn toàn diện từ dịch tễ, bệnh sinh đến thực tế chẩn đoán PVT, góp phần nâng cao cảnh giác lâm sàng trước một bệnh lý mạch máu hiếm gặp.
II. BÁO CÁO CA BỆNH
Bệnh nhân nữ, 79 tuổi, ngụ tại Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh, nhập viện tại Khoa Cấp cứu Bệnh viện Nhân dân 115 vì khó thở cấp tính tiến triển sang ngày thứ 3. Về tiền sử ngoại khoa, cách nhập viện 3 tháng, bệnh nhân từng phẫu thuật kết hợp xương đùi do chấn thương, sau mổ do tình trạng đau chân kéo dài kết hợp với thể trạng béo phì nên bệnh nhân bị hạn chế vận động nghiêm trọng, chủ yếu sinh hoạt tại giường. Về tiền sử nội khoa, bệnh nhân mắc hội chứng Cushing ngoại sinh do thuốc, là hậu quả của việc tự ý sử dụng thuốc gia truyền điều trị đau khớp trong nhiều năm; ngoài ra chưa từng ghi nhận tiền sử bệnh lý tim mạch, bao gồm rung nhĩ trước đó hay đái tháo đường, tăng huyết áp cũng như rối loạn đông cầm máu.
Lúc nhập viện, bệnh nhân tỉnh táo, gọi hỏi biết nhưng vẻ mệt, biểu hiện suy hô hấp cấp giảm oxy với tình trạng thở nhanh, co kéo cơ hô hấp phụ, SpO2 giảm thấp dưới 90% ở khí phòng và phải hỗ trợ oxy qua mặt nạ. Khám lâm sàng ghi nhận tim loạn nhịp hoàn toàn với tần số thất nhanh, phổi thông khí thô, không nghe rales ẩm hay rales nổ; bệnh nhân có thể trạng béo phì (BMI = 31,2 kg/m2), kiểu hình Cushing rõ rệt với mặt tròn, béo trung tâm, teo cơ chi và da mỏng. Bụng mềm, hai chi dưới không phù, cử động hạn chế do đau nhức.
Các cận lâm sàng ban đầu có điện tâm đồ ghi nhận tình trạng rung nhĩ đáp ứng thất nhanh; phim X-quang ngực thẳng cho thấy nhu mô phổi hai bên thông khí hạn chế, bóng tim to, vòm hoành bên phải cao, rốn phổi đậm và vùng phế trường có các đám mờ không đồng nhất, trung thất rộng nhưng các tổn thương này không thực sự rõ ràng hay tương xứng hoàn toàn để giải thích cho mức độ suy hô hấp giảm oxy máu nặng nề đang diễn ra cấp tính, nhất là trên một bệnh nhân lớn tuổi, béo phì và bất động lâu ngày, khả năng cao thuyên tắc phổi qua lượng định thang điểm Geneva.

Hình 1. Phim Xquang tim phổi thẳng
Do đó, các bác sĩ tiếp nhận cấp cứu đã chỉ định chụp cắt lớp vi tính mạch máu phổi (Computed tomography pulmonary angiography – CTPA). Kết quả CTPA đã loại trừ thuyên tắc động mạch phổi; thay vào đó phát hiện một vùng khuyết thuốc cản quang nằm trong lòng tĩnh mạch phổi trên bên trái, xác chẩn chẩn đoán Huyết khối tĩnh mạch phổi (pulmonary venous thrombosis – PVT). Song song đó, hình ảnh này không ghi nhận bất kỳ khối u hay cấu trúc bất thường nào có thể gây chèn ép hệ mạch máu từ trong lồng ngực.


Hình 2. Phim chụp cắt lớp vi tính mạch máu phổi (A-cắt ngang, B-cắt dọc) cho thấy đường kính lớn nhất của huyết khối trong lòng tĩnh mạch phổi trên bên trái là 20,96 mm (A) và 23,22 mm (B)
Sau khi chẩn đoán được thiết lập, bệnh nhân lập tức được xử trí nội khoa tích cực bằng cách sử dụng liệu pháp kháng đông hệ thống, kiểm soát tần số thất trong rung nhĩ, bù cortisol liều sinh lý để dự phòng cơn suy thượng thận cấp trên nền Cushing do thuốc, phối hợp kháng sinh phổ rộng và hỗ trợ oxy. Sau 7 ngày nằm viện, bệnh nhân đáp ứng rất tốt, tươi tỉnh, ăn uống khá, tình trạng khó thở cải thiện rõ rệt, SpO2 ổn định ở mức an toàn khi thở khí trời, tần số tim được kiểm soát tốt và được cho xuất viện an toàn kèm lịch theo dõi định kỳ.
III. BÀN LUẬN
Tổng quan
PVT được y văn thế giới định nghĩa là sự hình thành huyết khối khu trú tại các tĩnh mạch phổi dẫn máu về nhĩ trái.1 Đây là một bệnh lý mạch máu hiếm gặp và rất dễ bỏ sót, với phần lớn các trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ hoặc thông qua tử thiết.2
Dịch tễ và Nguyên nhân
Về mặt dịch tễ, tỷ lệ mắc PVT thực sự chưa xác định rõ. Một nghiên cứu hồi cứu lớn kéo dài hơn 20 năm đã cho thấy số lượng ca bệnh PVT ghi nhận được trên lâm sàng là rất khiêm tốn.2 Trong quan sát loạt ca lớn nhất được công bố tại Mayo Clinic khoảng năm 2001–2023, chỉ có 72 bệnh nhân, tương đương khoảng 3,1 ca chẩn đoán mỗi năm tại một trung tâm lớn.2 Tuổi trung vị khoảng 62, phân bố giới tính cân bằng. Bệnh thường ảnh hưởng một tĩnh mạch phổi đơn độc (89%), hay gặp nhất là tĩnh mạch phổi trên bên trái (40%). Tỷ lệ tử vong cao tới 46%, thời gian sống thêm sau phát hiện bệnh trung vị là 14 tháng, tuy vậy thường là phản ánh gánh nặng bệnh ung thư nền hơn là do bản thân PVT.2
Cơ chế bệnh sinh của bệnh lý này được giải thích bằng sự phối hợp của các yếu tố trong tam giác Virchow bao gồm tổn thương nội mạc, rối loạn huyết động tại chỗ và ứ trệ tuần hoàn.3,4 Về nguyên nhân, PVT thường được phân loại cụ thể thành 3 nhóm chính:
- Ngoại khoa lồng ngực và can thiệp (phổ biến nhất): Thường gặp sau phẫu thuật cắt thùy phổi, đặc biệt là cắt thùy trên trái (do mỏm cụt tĩnh mạch còn lại dài dễ gây đọng máu), phẫu thuật ghép phổi hoặc sau triệt đốt rung nhĩ bằng năng lượng sóng có tần số radio gây tổn thương cơ học tại gốc tĩnh mạch.5,6,7
- Bệnh lý nội khoa thứ phát: Xuất hiện do các khối u ác tính vùng ngực (như ung thư phổi, u trung thất) xâm lấn trực tiếp hoặc chèn ép cơ học vào lòng tĩnh mạch. Ngoài ra, tình trạng ứ trệ máu do suy tim hoặc các rối loạn nhịp như rung nhĩ cũng là nguyên nhân nội khoa khởi phát huyết khối tại đây.3,8
- Vô căn: Khoảng 20% trường hợp không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng sau khi đã tầm soát toàn diện.1 Đáng lưu ý, có đến 37% trường hợp xảy ra khi đang dùng kháng đông điều trị.2
Cách chẩn đoán và điều trị
Triệu chứng lâm sàng của PVT rất nghèo nàn và không đặc hiệu, thường chỉ bao gồm khó thở, ho khan hoặc ho ra máu.1,2 Để chẩn đoán xác định, CTPA được xem là phương tiện chẩn đoán hình ảnh quyết định (tiêu chuẩn vàng) nhờ khả năng hiển thị rõ ràng hình ảnh khuyết thuốc trong lòng tĩnh mạch phổi và phân biệt chính xác với hệ động mạch.8 Bên cạnh đó, siêu âm tim qua thực quản cũng đóng vai trò quan trọng giúp đánh giá phần đầu huyết khối có lan vào buồng nhĩ trái hay không6 cũng như để theo dõi tốc độ thoái triển huyết khối dưới kháng đông.9
Do tính chất hiếm gặp, chiến lược điều trị PVT hiện nay được đồng thuận là phụ thuộc vào mức độ tổn thương, phạm vi tắc nghẽn của tĩnh mạch phổi và nguyên nhân nền tảng, bao gồm3:
- Liệu pháp chống đông (Anticoagulation Therapy): Đây là nền tảng điều trị nội khoa cốt lõi bắt buộc nhằm ngăn chặn huyết khối lan rộng và giảm thiểu nguy cơ thuyên tắc mạch hệ thống. Có thể dùng heparin/LMWH khởi đầu hoặc thuốc kháng đông đường uống (DOAC hoặc VKAs). Lưu ý hiện chưa có thử nghiệm nào chuyên biệt cho PVT, mọi khuyến cáo là ngoại suy.2,10 Thời gian điều trị kháng đông trong PVT không có một mốc cố định cho tất cả bệnh nhân mà phụ thuộc vào bối cảnh lâm sàng và nguyên nhân bên dưới.3 Trường hợp do ung thư (Cancer-Associated Thrombosis – CAT): khuyến cáo điều trị kháng đông kéo dài ít nhất 6 tháng, hoặc có thể kéo dài suốt đời khi bệnh ác tính còn nguy cơ tiến triển hoặc bệnh nhân còn đang điều trị ung thư. Trong khi đó, trường hợp có yếu tố thúc đẩy rõ ràng (ví dụ: sau phẫu thuật cắt thùy phổi, chấn thương): thời gian điều trị thường kéo dài từ 3 đến 6 tháng cho đến khi các yếu tố nguy cơ tạm thời được giải quyết và hình ảnh học xác định huyết khối đã tan hoàn toàn. Đối với trường hợp huyết khối tự phát (Idiopathic PVT) hoặc có yếu tố nguy cơ ứ trệ dòng máu, tăng đông mạn tính kéo dài (như rung nhĩ, hội chứng Cushing ngoại sinh chưa kiểm soát, béo phì nặng, bất động): có thể cần cân nhắc liệu pháp kháng đông kéo dài nếu nguy cơ tái phát huyết khối cao và bệnh nhân dung nạp tốt với thuốc chống đông.
- Điều trị can thiệp: Phẫu thuật lấy huyết khối hoặc dùng thuốc tiêu sợi huyết chỉ đặt ra khi có huyết khối diện rộng, thất bại với điều trị nội khoa, gây hoại tử phổi, suy hô hấp hoặc huyết khối di động trong nhĩ trái có nguy cơ thuyên tắc não rất cao hoặc đe dọa tính mạng6,11 hoặc khi có tổn thương cấu trúc mạch máu lớn, tổn thương cần phải cắt bỏ phân thùy/thùy phổi đồng thời.3,7
- Kiểm soát tần số tim: Kiểm soát tần số thất trong rung nhĩ (nếu có) là bắt buộc để ổn định huyết động.3
Biến chứng
PVT nếu không được nhận diện và xử trí kịp thời sẽ dẫn đến hai nhóm biến chứng nguy hiểm:
- Biến chứng tại phổi: Sự tắc nghẽn dòng máu tĩnh mạch trở về làm tăng áp lực thủy tĩnh mao mạch phổi đột ngột, dẫn đến phù phổi khu trú hoặc nhồi máu phổi xuất huyết.1,8
- Biến chứng thuyên tắc đại tuần hoàn: Do huyết khối nằm ở hệ tuần hoàn tim trái, khi bong ra sẽ trôi trực tiếp vào động mạch chủ gây đột quỵ não nhồi máu diện rộng (chiếm 9-21% các trường hợp), nhồi máu cơ tim cấp, hoặc tắc mạch chi cấp tính.1,2
Phân tích ca lâm sàng
So với các ca bệnh phần lớn xảy ra sau can thiệp ngoại khoa lồng ngực hoặc do khối u chèn ép được báo cáo trên thế giới,5,8 ca lâm sàng của chúng tôi đặc biệt ở chỗ xuất hiện trong một bối cảnh nội khoa thuần túy. Biểu hiện bệnh sinh của ca này là sự cộng hưởng của Tam chứng Virchow:
- Yếu tố ứ trệ dòng chảy (Circulatory Stasis): Bệnh nhân có tình trạng rung nhĩ kịch phát đáp ứng thất nhanh (CHA₂DS₂-VA Score 2 điểm) chưa từng ghi nhận từ trước nên chưa được điều trị kháng đông. Rung nhĩ làm mất hoàn toàn hoạt động co bóp đồng bộ của tâm nhĩ trái, tạo ra các dòng xoáy ứ trệ dòng chảy tại vùng chuyển tiếp giữa các tĩnh mạch phổi và nhĩ trái — cơ chế tương tự như sự hình thành huyết khối buồng tim trái trong hẹp van hai lá, trong tiểu nhĩ trái của rung nhĩ vĩnh viễn thông thường.3,6
- Yếu tố tổn thương nội mạc và trạng thái tăng đông (Endothelial Dysfunction & Hypercoagulability): Bệnh nhân mang nền tảng hội chứng Cushing ngoại sinh do lạm dụng corticoid kéo dài kết hợp thể trạng béo phì. Các rối loạn chuyển hóa và tình trạng viêm mạn tính này thúc đẩy tổn thương vi thể lớp tế bào nội mạc mạch máu, đồng thời kích hoạt hệ thống đông máu toàn thân, thông qua các cơ chế: (1) Rối loạn chức năng tế bào nội mạc: tình trạng viêm mạn tính đi kèm với béo phì và tác động của corticoid làm tổn thương lớp tế bào nội mạc mạch máu, làm mất đi các yếu tố chống đông tự nhiên (như prostacyclin và nitric oxide), đồng thời bộc lộ các yếu tố kích hoạt kết tập tiểu cầu12; (2) Tăng hoạt tính tiểu cầu: sự kháng insulin và các rối loạn chuyển hóa trong béo phì và hội chứng Cushing làm tăng độ nhạy và khả năng kết tập của tiểu cầu, dễ hình thành huyết khối vi mạch13; (3) Tăng tổng hợp các yếu tố đông máu: corticoid liều cao và kéo dài kích thích gan tăng sản xuất các yếu tố đông máu quan trọng như Fibrinogen, yếu tố VIII, và phức hợp prothrombin, làm tăng độ quánh của máu14; và (4) Ức chế hệ thống tiêu sợi huyết: corticoid làm tăng nồng độ của chất ức chế hoạt hóa plasminogen loại 1 (PAI-1), khiến cơ thể giảm khả năng làm tan các huyết khối hình thành trong lòng mạch.15
Như vậy, sự kết hợp của dòng máu ứ đọng do rung nhĩ, tình trạng bất động kéo dài và rối loạn chức năng nội mô kèm trạng thái tăng đông do viêm mạn tính cùng với hội chứng Cushing ngoại sinh có thể đã tạo nên điều kiện để khởi phát quá trình hình thành huyết khối ngay tại giường tĩnh mạch phổi trên bên trái ở bệnh nhân này.
Việc chẩn đoán thành công là nhờ chỉ định CTPA sớm, không chỉ giúp loại trừ thuyên tắc động mạch phổi thông thường mà còn giúp phát hiện đúng tổn thương trong hệ tĩnh mạch phổi, cũng như loại trừ các cấu trúc bất thường trong nhu mô phổi có thể gây chèn ép. Từ đó, bệnh nhân được điều trị kháng đông kịp thời, đáp ứng tốt và xuất viện an toàn.
IV. KẾT LUẬN
PVT là một bệnh lý hiếm gặp với bệnh cảnh lâm sàng mơ hồ chồng lấp dễ đánh lừa nhưng hệ lụy có thể gây thuyên tắc hệ thống. Không chỉ trong môi trường ngoại khoa và can thiệp, ca lâm sàng này còn cho thấy PVT có thể xuất hiện trong bối cảnh nội khoa thuần túy, như trên bệnh nhân có rung nhĩ, có thể kèm tình trạng tăng đông, béo phì, cushing, … là những yếu tố góp phần cho bệnh cảnh hiếm gặp này. CTPA đóng vai trò quyết định giúp loại trừ các nguyên nhân khác và chẩn đoán xác định bệnh. Việc nhận diện sớm, chẩn đoán nguyên nhân, áp dụng liệu pháp kháng đông và điều trị bệnh phối hợp giúp mang lại lợi ích cho bệnh nhân, tránh các biến chứng thuyên tắc mạch hệ thống lâu dài sau này.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Chaaya G, Vishnubhotla P. Pulmonary vein thrombosis: a recent systematic review. Cureus. 2017;9(1):e993.
- Sykora D, Churchill RA, Hodge DO, et al. Pulmonary vein thrombosis: clinical presentation and outcomes. Thromb Res. 2024;239:109028.
- Kashoub MS, Al Rawahi B, Al Mubaihsi S. Understanding pulmonary vein thrombosis: etiology, risk factors, and management. Oman Med J. 2024;39(6):e688.
- Stark K, Massberg S. Interplay between inflammation and thrombosis in cardiovascular pathology. Nat Rev Cardiol. 2021;18(9):666-682.
- Ohtaka K, Hida Y, Kaga K, et al. Left upper lobectomy can be a risk factor for thrombosis in the pulmonary vein stump. J Cardiothorac Surg. 2014;9:5.
- Srivatsa SS, et al. Pulmonary vein thrombosis after catheter ablation for atrial fibrillation: incidence and clinical significance. Europace. 2025;27(2):112-120.
- Siegrist KK, Woolard AA, Hillenbrand KD, Shah AS, Eagle SS. An unusual finding in a patient presenting for pulmonary thromboendarterectomy: pulmonary venous thrombosis. J Cardiothorac Vasc Anesth. 2022;36(7):2046-2050.
- Porres DV, Morenza OP, Pallisa E, et al. Learning from the pulmonary veins. Radiographics. 2013;33(4):999-1022.
- Kim NH, Roldan CA, Shively BK. Pulmonary vein thrombosis. Chest. 1993;104(2):624-626.
- Stevens SM, et al. Antithrombotic therapy for VTE disease: second update of the CHEST guideline and expert panel report. Chest. 2021;160(6):e545-e608.
- Wu JP, Wu Q, Yang Y, Du ZZ, Sun HF. Idiopathic pulmonary vein thrombosis extending to left atrium: a case report with a literature review. Chin Med J (Engl). 2012;125(6):1197-1200.
- Pivonello R, Faggiano A, Lombardi G, Colao A. The metabolic syndrome and cardiovascular risk in Cushing’s syndrome. Endocrinol Metab Clin North Am. 2005;34(2):327-339.
- Van Zaane B, Nur E, Squizzato A, et al. Hypercoagulable state in Cushing’s syndrome: a systematic review. J Clin Endocrinol Metab. 2009;94(8):2743-2750.
- Feelders RA, Nieman LK. Hypercoagulability in Cushing’s syndrome: incidence, pathogenesis and need for thromboprophylaxis protocols. Pituitary. 2022;25(5):746-749.
- Miljic P, Miljic D, Cain JW, Korbonits M, Popovic V. Pathogenesis of vascular complications in Cushing’s syndrome. Hormones (Athens). 2012;11(1):21-30.







