BS.CK1 NGUYỄN PHẠM THÙY LINH
PGS.TS.BS PHẠM NGUYỄN VINH
Khoa Tim Bẩm Sinh – BV Đa khoa Tâm Anh TP.HCM
Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: Tăng huyết áp ở trẻ em và thanh thiếu niên là bệnh lý còn bị nhận diện chưa đầy đủ, có liên quan đến tổn thương tim mạch sớm và nguy cơ biến cố tim mạch khi trưởng thành. Công cơ tim thất trái đo bằng siêu âm tim đánh dấu mô là chỉ số mới, được điều chỉnh theo ước tính áp lực thất trái không xâm lấn nên có thể giảm ảnh hưởng gây nhiễu của hậu tải so với phân suất tống máu và biến dạng dọc toàn bộ (GLS) đơn thuần, có tiềm năng phát hiện sớm rối loạn chức năng cơ tim ở trẻ tăng huyết áp còn phân suất tống máu bình thường. Tại Việt Nam, chưa có dữ liệu về đặc điểm công cơ tim ở trẻ em tăng huyết áp.
Mục tiêu: Mô tả đặc điểm bốn chỉ số công cơ tim (GWI, GCW, GWW, GWE) ở trẻ em và thanh thiếu niên tăng huyết áp; so sánh với giá trị tham chiếu người Việt Nam; khảo sát mối tương quan với các thông số lâm sàng, siêu âm tim thường quy và sự khác biệt theo giai đoạn tăng huyết áp, nhóm tuổi, giới tính, tình trạng dinh dưỡng.
Đối tượng và phương pháp: Nghiên cứu cắt ngang mô tả, chọn mẫu thuận tiện, thực hiện tại Khoa Tim Bẩm Sinh – Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (10/2025–08/2026) trên trẻ 4–18 tuổi được chẩn đoán tăng huyết áp theo tiêu chuẩn của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2017. Cỡ mẫu dự kiến 40 trẻ (tối thiểu 33 theo tính toán thống kê). Công cơ tim được đo bằng phần mềm EchoPAC (GE Healthcare) dựa trên đường cong áp lực–biến dạng không xâm lấn, đối chiếu với giá trị tham chiếu người Việt Nam của Phạm và cộng sự (2022).
Tiến độ nghiên cứu: Đến thời điểm bài viết, nghiên cứu đã tuyển đủ 42 trường hợp (vượt cỡ mẫu mục tiêu 40), hiện đang trong giai đoạn hoàn thiện nhập liệu, đối chiếu nguồn và đánh giá độ lặp lại giữa người quan sát; chưa hoàn tất phân tích thống kê nên chưa có kết quả để công bố tại thời điểm này.
Từ viết tắt:
| THA | : | Tăng huyết áp |
| GWI | : | Global Work Index – Chỉ số công toàn bộ thất trái |
| GCW | : | Global Constructive Work – Công xây dựng toàn bộ |
| GWW | : | Global Wasted Work – Công lãng phí toàn bộ |
| GWE | : | Global Work Efficiency – Hiệu suất công toàn bộ |
| GLS | : | Global Longitudinal Strain – Biến dạng dọc toàn bộ cơ tim |
| EchoPAC | : | Phần mềm phân tích siêu âm tim đánh dấu mô (GE Healthcare) |
| ICC | : | Hệ số tương quan nội lớp (Intraclass Correlation Coefficient) |
Từ khóa: công cơ tim, tăng huyết áp trẻ em, siêu âm tim đánh dấu mô
ĐẶT VẤN ĐỀ
Tăng huyết áp ở trẻ em và thanh thiếu niên đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng ngày càng được quan tâm. Các nghiên cứu dịch tễ dựa trên dân số cho thấy tỷ lệ hiện mắc tăng huyết áp ở trẻ em nói chung dao động 2–5% tùy quần thể và tiêu chuẩn chẩn đoán1, với ước tính gộp toàn cầu khoảng 4%2. Theo tuyên bố khoa học năm 2023 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, tăng huyết áp nguyên phát ở trẻ em vẫn là một tình trạng chưa được nhận diện đúng mức, dù đã trở thành thể bệnh tăng huyết áp phổ biến nhất, đặc biệt ở lứa tuổi thiếu niên1.
Ý nghĩa lâm sàng của tăng huyết áp khởi phát từ nhỏ không chỉ giới hạn trong giai đoạn nhi khoa. Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu bắt cặp theo điểm xu hướng của Robinson và cộng sự (2024) trên 25.605 trẻ tăng huyết áp và 128.025 trẻ chứng, theo dõi trung vị 13,6 năm, cho thấy tỷ suất biến cố tim mạch nặng (gồm đột quỵ, nhồi máu cơ tim/đau thắt ngực không ổn định nhập viện, can thiệp mạch vành và nhập viện vì suy tim) cao hơn ở nhóm tăng huyết áp so với nhóm chứng (4,6 so với 2,2/1000 người-năm; tỷ số nguy cơ 2,1; khoảng tin cậy 95% 1,9-2,2) khi bước vào tuổi trưởng thành; riêng tử vong do nguyên nhân tim mạch không khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm3. Kết quả này củng cố tầm quan trọng của việc phát hiện sớm tổn thương cơ quan đích, đặc biệt là tim, ở trẻ tăng huyết áp.
Siêu âm tim đánh giá khối cơ thất trái hiện được xem là phương pháp chính để phát hiện tổn thương cơ quan đích tại tim; theo hướng dẫn của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2017, siêu âm tim được khuyến cáo thực hiện tại thời điểm cân nhắc điều trị thuốc hạ áp nhằm đánh giá khối cơ, hình học và chức năng thất trái, chứ không phải thường quy ngay khi vừa chẩn đoán tăng huyết áp4. Tuy nhiên, các thông số truyền thống như phân suất tống máu thất trái có độ nhạy thấp trong phát hiện rối loạn chức năng cơ tim tiềm ẩn ở giai đoạn còn bù trừ, trong khi biến dạng dọc toàn bộ (GLS) tuy nhạy hơn nhưng vẫn phụ thuộc hậu tải – một hạn chế đáng kể ở quần thể tăng huyết áp, nơi hậu tải luôn tăng.
Công cơ tim thất trái – xây dựng từ đường cong áp lực-biến dạng không xâm lấn, kết hợp huyết áp tâm thu đo ở động mạch cánh tay với biến dạng dọc từng đoạn thất trái trên siêu âm đánh dấu mô – là chỉ số được điều chỉnh theo ước tính áp lực thất trái không xâm lấn, có thể giảm ảnh hưởng gây nhiễu của hậu tải lên đánh giá co bóp so với GLS đơn thuần; tuy nhiên, các chỉ số công cơ tim vẫn chịu ảnh hưởng của huyết áp, tiền tải, nhịp tim, chất lượng bắt tín hiệu đánh dấu mô và các giả định của mô hình áp lực-biến dạng. Một nghiên cứu của Zhan và cộng sự tại Johns Hopkins University trên 76 trẻ em tăng huyết áp cho thấy chỉ số Global Work Index (GWI) và Global Constructive Work (GCW) tăng có ý nghĩa so với nhóm chứng khỏe mạnh, trong khi phân suất tống máu và GLS chưa suy giảm – phù hợp với giai đoạn còn bù trừ của bệnh cơ tim do tăng huyết áp5. Mở rộng theo hướng này, Jacquemyn và cộng sự (2023), cùng nhóm tác giả tại Johns Hopkins University, ghi nhận sự khác biệt về công cơ tim theo từng vùng cơ tim giữa tăng huyết áp nguyên phát và tăng huyết áp do thận/mạch máu thận, đặc biệt tại vùng đáy vách liên thất6, cho thấy tiềm năng của công cơ tim trong phân biệt kiểu hình bệnh sinh. Tại Việt Nam, giá trị tham chiếu bình thường của công cơ tim ở trẻ em đã được Phạm và cộng sự (2022) xác lập trên 212 trẻ khỏe mạnh7, tạo cơ sở đối chiếu quan trọng cho các nghiên cứu trong nước.
Mặc dù công cơ tim đã bắt đầu được ứng dụng để khảo sát trẻ tăng huyết áp tại một số trung tâm trên thế giới, đến nay tại Việt Nam vẫn chưa có nghiên cứu mô tả đặc điểm các chỉ số công cơ tim ở trẻ em và thanh thiếu niên tăng huyết áp, cũng như mối liên hệ giữa các chỉ số này với đặc điểm lâm sàng và siêu âm tim thường quy trên quần thể trong nước. Xuất phát từ khoảng trống này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Đánh giá đặc điểm công cơ tim ở trẻ em và thanh thiếu niên tăng huyết áp bằng siêu âm tim đánh dấu mô” tại Khoa Tim Bẩm Sinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM.
MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
- Mô tả đặc điểm bốn chỉ số công cơ tim (GWI, GCW, GWW, GWE) ở trẻ em và thanh thiếu niên tăng huyết áp.
- So sánh thăm dò phân bố các chỉ số công cơ tim của mẫu nghiên cứu với dữ liệu tham chiếu đã công bố trên trẻ em Việt Nam khỏe mạnh (Phạm và cộng sự, 2022), có tính đến khác biệt về thiết kế và đặc điểm đối tượng.
- Khảo sát mối tương quan giữa các chỉ số công cơ tim với các thông số lâm sàng và thông số siêu âm tim thường quy.
- So sánh sự khác biệt các chỉ số công cơ tim theo giai đoạn tăng huyết áp, nhóm tuổi, giới tính và tình trạng dinh dưỡng.
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thiết kế và đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu cắt ngang mô tả, thực hiện trên trẻ em và thanh thiếu niên từ 4-18 tuổi được chẩn đoán tăng huyết áp theo tiêu chuẩn của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ năm 20174 (trẻ < 13 tuổi: HA tâm thu và/hoặc tâm trương đo đúng kỹ thuật đạt hoặc vượt bách phân vị 95 theo tuổi, giới, chiều cao qua ít nhất 3 lần khám khác nhau; trẻ ≥ 13 tuổi: HA đạt hoặc vượt 130/80 mmHg qua ít nhất 3 lần khám; khi có điều kiện và phù hợp lâm sàng, theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ được sử dụng để xác nhận chẩn đoán), đến khám và điều trị tại Khoa Tim Bẩm Sinh – Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM từ tháng 10/2025 đến tháng 08/2026. Nghiên cứu bao gồm cả tăng huyết áp nguyên phát và tăng huyết áp thứ phát do bệnh thận hoặc mạch máu thận, cả trường hợp mới chẩn đoán và đang điều trị thuốc hạ áp; ở trẻ đang điều trị, chẩn đoán tăng huyết áp được xác lập dựa trên hồ sơ bệnh án tại thời điểm chẩn đoán ban đầu.
Tiêu chuẩn loại trừ: bệnh tim bẩm sinh phức tạp, bệnh van tim có ý nghĩa, bệnh cơ tim nguyên phát, phân suất tống máu thất trái < 50%, rối loạn nhịp nặng tại thời điểm siêu âm, bệnh lý hệ thống ảnh hưởng nghiêm trọng chức năng tim, không hợp tác siêu âm, tăng huyết áp cần điều trị cấp cứu, hoặc chất lượng hình ảnh siêu âm không đánh giá được.
Cỡ mẫu
Cỡ mẫu được tính riêng cho từng mục tiêu: (1) công thức ước lượng trung bình một mẫu (dựa trên độ lệch chuẩn GWI theo Phạm và cộng sự, 2022) cho n ≈ 33; (2) công thức cỡ mẫu cho hệ số tương quan cho n ≈ 32 sau dự phòng hao hụt 10%, ứng với r = 0,55 là mức tương quan tối thiểu có thể phát hiện với cỡ mẫu này, không phải giả định về mức độ liên quan thực tế; (3) với cỡ mẫu khả thi n = 40, nghiên cứu có khả năng phát hiện cỡ hiệu ứng (Cohen’s d) ≥ 0,89 giữa hai nhóm với power 80%, α = 0,05 cho mục tiêu so sánh nhóm. Cỡ mẫu mục tiêu cuối cùng là 40 trẻ, chọn mẫu thuận tiện.
Phương pháp đo công cơ tim
Siêu âm tim thực hiện trên máy GE Vivid E95/S70N hoặc tương đương, bởi bác sĩ có kinh nghiệm ≥ 5 năm siêu âm tim trẻ em, được đào tạo kỹ thuật đánh dấu mô. Hình ảnh biến dạng dọc thu theo mặt cắt 4, 2 và 3 buồng (60–100 khung hình/giây), phân tích offline trên phần mềm EchoPAC (GE Healthcare) theo mô hình 17 đoạn thất trái. Huyết áp tâm thu cánh tay được đo trong vòng 10 phút quanh thời điểm siêu âm và nhập cùng thời gian đóng-mở van hai lá, van động mạch chủ để phần mềm dựng đường cong áp lực–biến dạng không xâm lấn, từ đó tính tự động bốn chỉ số: Global Work Index (GWI), Global Constructive Work (GCW), Global Wasted Work (GWW) và Global Work Efficiency (GWE). Giá trị tham chiếu đối chiếu là dữ liệu người Việt Nam của Phạm và cộng sự (2022): GWI 1688 ± 219 mmHg%, GCW 1959 ± 207 mmHg%, GWW 61,1 ± 30,9 mmHg%, GWE 96,5 ± 1,4% (n = 212)
Phân tích số liệu
Số liệu được nhập bằng Excel 365, làm sạch và kiểm tra giá trị khuyết/ngoại lai trước phân tích trên SPSS 26.0 hoặc R 4.3.0. Biến định lượng kiểm tra phân phối chuẩn bằng Shapiro-Wilk. So sánh chỉ số công cơ tim với giá trị tham chiếu bằng kiểm định t một mẫu (hoặc Wilcoxon signed-rank nếu không phân phối chuẩn), báo cáo kèm chênh lệch trung bình, khoảng tin cậy 95% của chênh lệch và cỡ hiệu ứng chuẩn hóa (Hedges’ g); do đây là so sánh với dữ liệu tham chiếu lịch sử chứ không phải nhóm chứng song song, kết quả được diễn giải thận trọng. Tương quan đánh giá bằng hệ số Pearson hoặc Spearman. So sánh nhóm sử dụng t-test/Mann-Whitney (2 nhóm) hoặc ANOVA/Kruskal-Wallis (≥ 3 nhóm). Do cỡ mẫu hạn chế, phân tích hồi quy tuyến tính đa biến chỉ mang tính thăm dò, giới hạn tối đa 2–3 biến dự báo được xác định trước dựa trên cơ sở lâm sàng và tính khả thi thống kê; kết quả trình bày kèm khoảng tin cậy 95% và không được diễn giải như bằng chứng khẳng định quan hệ độc lập. Độ lặp lại trong và giữa người quan sát được đánh giá trên một mẫu ngẫu nhiên tối thiểu 20% số trường hợp; người phân tích thứ hai được làm mù với kết quả lần đo trước. Độ tin cậy được lượng hóa bằng hệ số tương quan nội lớp (mô hình hai chiều ngẫu nhiên) kèm khoảng tin cậy 95%, sai số đo chuẩn, hệ số biến thiên và biểu đồ Bland–Altman. Mức ý nghĩa thống kê p < 0,05.
Y đức
Nghiên cứu được thực hiện sau khi có chấp thuận của Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học – Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, tuân thủ Tuyên bố Helsinki. Cha mẹ/người giám hộ ký giấy đồng thuận tham gia bằng văn bản; trẻ ≥ 12 tuổi được yêu cầu đồng ý thêm. Thông tin được mã hóa, bảo mật, chỉ phục vụ mục đích nghiên cứu.
TIẾN ĐỘ NGHIÊN CỨU
Tính đến thời điểm bài viết, nghiên cứu đã hoàn tất giai đoạn thu nhận mẫu với 42 trường hợp, vượt cỡ mẫu mục tiêu ban đầu (40 trẻ) và cỡ mẫu tối thiểu theo tính toán thống kê cho tất cả các mục tiêu nghiên cứu. Số liệu hiện đang trong giai đoạn hoàn thiện nhập liệu, đối chiếu nguồn (hồ sơ bệnh án, kết quả siêu âm EchoPAC), làm sạch và đánh giá độ tin cậy giữa người quan sát trên 20% mẫu.
Dự kiến việc làm sạch số liệu, đánh giá độ tin cậy giữa người quan sát và phân tích thống kê theo các mục tiêu đã đề ra sẽ hoàn tất trong tháng 9-10/2026. Nhóm nghiên cứu dự kiến công bố kết quả và bàn luận chi tiết trong một báo cáo tiếp theo vào cuối tháng 10/2026. Mốc thời gian này mang tính dự kiến, có thể thay đổi tùy tiến độ thực tế của quá trình xử lý và phân tích số liệu.
Ý NGHĨA VÀ ĐÓNG GÓP DỰ KIẾN
Theo hiểu biết của chúng tôi, đây có thể là một trong những nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam khảo sát đặc điểm công cơ tim ở trẻ em và thanh thiếu niên tăng huyết áp bằng siêu âm tim đánh dấu mô, đối chiếu với giá trị tham chiếu người Việt. Kết quả dự kiến sẽ cung cấp dữ liệu bước đầu về khả năng phát hiện sớm rối loạn chức năng cơ tim tiềm ẩn ở trẻ tăng huyết áp còn phân suất tống máu bình thường, đồng thời khảo sát mối liên hệ giữa công cơ tim với các đặc điểm lâm sàng, làm cơ sở định hướng cho các nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn hơn trong tương lai. Do tính chất thăm dò (pilot) và cỡ mẫu hạn chế, các phân tích phân nhóm sẽ được diễn giải thận trọng, không nhằm mục đích khái quát hóa cho toàn bộ quần thể trẻ tăng huyết áp Việt Nam.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Falkner B, Gidding SS, Baker-Smith CM, et al. Pediatric primary hypertension: an underrecognized condition: a scientific statement from the American Heart Association. Hypertension. 2023;80(6):e101-e111. doi:10.1161/HYP.0000000000000228
- Song P, Zhang Y, Yu J, et al. Global prevalence of hypertension in children: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatr. 2019;173(12):1154-1163. doi:10.1001/jamapediatrics.2019.3310
- Robinson CH, Hussain J, Jeyakumar N, et al. Long-term cardiovascular outcomes in children and adolescents with hypertension. JAMA Pediatr. 2024;178(7):688-698. doi:10.1001/jamapediatrics.2024.1543
- Flynn JT, Kaelber DC, Baker-Smith CM, et al. Clinical practice guideline for screening and management of high blood pressure in children and adolescents. Pediatrics. 2017;140(3):e20171904. doi:10.1542/peds.2017-1904
- Zhan J, Van den Eynde J, Ozdemir E, et al. Left ventricular myocardial work indices in pediatric hypertension: correlations with conventional echocardiographic assessment and subphenotyping. Eur J Pediatr. 2022;181(7):2643-2654. doi:10.1007/s00431-022-04447-2
- Jacquemyn X, Van den Eynde J, Zhan J, et al. Evaluation of regional myocardial work indices in pediatric essential and renal or renovascular hypertension. Am J Hypertens. 2023;36(3):159-167. doi:10.1093/ajh/hpac134
- Pham TTM, Truong VT, Vu PN, Tran TX, Nguyen NNH, Nguyen LPT, Tu HNT, Palmer C, Tretter JT, Levy P, Mazur W, Pham VN. Echocardiographic reference ranges of non-invasive myocardial work indices in children. Pediatr Cardiol. 2022;43:82-91. doi:10.1007/s00246-021-02695-x







