TS.BS. ĐỖ TRƯỜNG MINH
Bộ môn Nội tổng hợp, Trường Đại học Y Hà Nội
Khoa Nội Thận – Tiết niệu, BV Đại học Y Hà Nội
TÓM TẮT
Tăng kali máu là rối loạn điện giải phổ biến và có khả năng đe dọa tính mạng ở bệnh nhân mắc bệnh thận giai đoạn cuối (ESKD) đang lọc máu chu kỳ (MHD). Bài tổng quan này tổng hợp các bằng chứng lâm sàng hiện đại, dữ liệu từ các báo cáo đăng ký và các thử nghiệm lâm sàng gần đây nhằm đánh giá dịch tễ học, sinh lý bệnh, các thách thức chẩn đoán và quản lý đối với tình trạng tăng kali máu ở bệnh nhân lọc máu chu kỳ. Dữ liệu từ nghiên cứu RE-UTILIZE cho thấy có tới 74% bệnh nhân MHD biểu hiện nồng độ kali trước lọc máu bất thường trong 1 năm theo dõi, với sự gia tăng đáng kể gấp 2,0 đến 2,4 lần vào những ngày sau khoảng nghỉ giữa các lần lọc máu dài hai ngày (LIDI)1,2. Tăng kali máu biểu hiện mối liên quan hình chữ U với tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, trong đó tỷ lệ sống sót cao nhất ở nồng độ kali huyết thanh trước lọc máu từ 4,6 đến 5,3 mmol/L3. Theo báo cáo thường niên 2010 của USRDS, đột tử do tim (Sudden Cardiac Death – SCD) vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở bệnh nhân MHD, chiếm khoảng 26% số ca tử vong do mọi nguyên nhân, với nguy cơ cao nhất xảy ra trước lọc máu (trong thời gian LIDI) và ngay sau khi lọc máu (trong 12 giờ đầu sau ca lọc)4,5. Việc quản lý gặp nhiều khó khăn do các yếu tố như giả tăng kali máu và giả tăng kali máu đảo ngược, cùng sự không tương thích điện sinh lý khi nồng độ kali huyết thanh đe dọa tính mạng có thể biểu hiện bằng nhịp xoang bình thường6. Quản lý truyền thống chủ yếu dựa vào tư vấn chế độ ăn uống hạn chế kali nghiêm ngặt và thải trừ nhanh bằng cách sử dụng dịch lọc có nồng độ kali thấp (<2,0 mEq/L). Tuy nhiên, hai phương pháp này đều liên quan đến những tác hại đáng kể, bao gồm tình trạng hao mòn protein-năng lượng (PEW) và các bất thường nghiêm trọng về tái cực thất (kéo dài khoảng QTc)7,8. Cách tiếp cận hiện đại chuyển hướng sang chế độ ăn nhiều chất xơ, giàu thực vật giúp bài tiết kali qua đại tràng và ngăn ngừa táo bón, sử dụng các phác đồ giảm dần nồng độ kali dịch lọc cá thể hóa cho từng bệnh nhân, và áp dụng các thuốc gắn kali đường uống mới có tính chọn lọc cao. Mặc dù các thuốc mới này duy trì tốt nồng độ kali máu bình thường giữa các lần lọc, bằng chứng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng gần đây, bao gồm thử nghiệm DIALIZE-Outcomes, chỉ ra rằng hiệu quả của các thuốc trên vẫn chưa chuyển dịch thành giảm có ý nghĩa đối với các kết cục tim mạch chính hoặc tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân9. Bài tổng quan này cung cấp một lộ trình lâm sàng cho việc chẩn đoán và phác thảo các hướng đi tương lai cho việc quản lý tăng kali máu cá thể hóa.
GIỚI THIỆU
Việc quản lý lâm sàng ESKD đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong nửa thế kỷ qua, tuy nhiên những rối loạn trong cân bằng kali vẫn là nguyên nhân quan trọng gây bệnh tật, nhập viện và tử vong dai dẳng2,10. Ở những bệnh nhân MHD, điều hòa kali phụ thuộc chủ yếu vào thải trừ gián đoạn bởi quá trình lọc máu. Do bệnh nhân phải chịu đựng sự tích lũy kali từ chế độ ăn uống trong khoảng thời gian giữa các lần lọc, tăng kali máu trước lọc máu là một mối đe dọa thường trực. Tăng kali máu (nồng độ kali huyết thanh trước lọc máu > 5,0 mmol/L) từng được xem là kết quả của việc không tuân thủ các hạn chế về chế độ ăn uống11.
“Nghịch lý tim thận” của tăng kali máu trong MHD đã được ghi nhận, trong đó chính các can thiệp được thiết kế để giảm nồng độ kali lại có thể khởi phát một loạt các biến cố bất lợi. Việc sử dụng nồng độ kali dịch lọc thấp để đạt được sự loại bỏ kali nhanh chóng lại là tác nhân chính gây ra sự phân tán tái cực thất, kéo dài khoảng QT hiệu chỉnh (QTc) và đột tử do tim7,12. Tương tự như vậy, hạn chế nghiêm ngặt về chế độ ăn uống nhằm giới hạn lượng trái cây và rau quả tiêu thụ để giảm tải lượng kali vô tình gây ra tình trạng thiếu hụt chất xơ, làm trầm trọng thêm tình trạng táo bón—một con đường bài tiết kali qua đại tràng lớn nhưng thường bị bỏ qua ở bệnh nhân ESKD11,13. Ngoài ra, việc ngừng sớm các thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RASi) bảo vệ tim để phản ứng với tình trạng tăng kali máu thể hiện một thất bại điều trị, làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong14.
Bài tổng quan này xem xét dịch tễ và sự thay đổi kali máu theo thời gian, trình bày cơ chế điện sinh lý trong tăng kali máu với SCD, làm rõ những thách thức trong chẩn đoán và đánh giá sự chuyển đổi từ các mô hình quản lý hạn chế sang chủ động. Bằng cách đối chiếu các phương pháp điều trị truyền thống với các phương pháp hiện đại, lấy bệnh nhân làm trung tâm—như chiến lược dinh dưỡng giàu chất xơ, mô hình hóa dịch lọc động và các chất gắn kali đường ruột mới—chúng tôi cung cấp một khung lâm sàng toàn diện để giúp các bác sĩ thận học hiện đại có thể quản lý tăng kali máu tốt hơn.
I. Dịch tễ học tăng kali máu ở bệnh nhân MHD
Các cơ sở dữ liệu quy mô lớn đã cung cấp một hiểu biết chi tiết về mức độ nghiêm trọng của vấn đề này. Dữ liệu từ nghiên cứu RE-UTILIZE, chỉ ra rằng khoảng 74% bệnh nhân MHD có nồng độ kali huyết thanh trước lọc máu bất thường trong thời gian 1 năm theo dõi2. Theo dữ liệu DOPPS, tỷ lệ lưu hành nồng độ kali huyết thanh trước lọc máu vượt quá 5,0 mmol/L biến thiên rộng rãi theo từng khu vực, lên đến 30% bệnh nhân ở Bắc Mỹ, 37% ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương và 47% ở Châu Âu15. Trong một phân tích đoàn hệ trong các giai đoạn 4–6 của DOPPS (62.070 bệnh nhân MHD), tỉ lệ BN tăng kali máu lần lượt là 58%, 30%, 12% tương ứng với các ngưỡng K+ trước lọc máu > 5,0; 5,5 và 6,0 mmol/L10. Trong nghiên cứu Visualize-HD tại Trung Quốc, một đoàn hệ tiến cứu đa trung tâm phân tích 50.983 bệnh nhân MHD, tỷ lệ lưu hành tăng kali máu lần lượt là 40,84%, 20,42%, 8,7% và 3,21% ứng với các ngưỡng K+ trước lọc máu > 5,0; 5,5; 6,0 và 6,5 mmol/L16. Tỷ lệ lưu hành cao trong các đoàn hệ Châu Âu và Châu Á so với Bắc Mỹ thường được quy cho việc tiêu thụ nhiều hơn các thực phẩm nguyên phần, tươi sống và giàu kali trong chế độ ăn uống15.
Thay vì duy trì một trạng thái cân bằng nội môi sinh lý ổn định và liên tục, bệnh nhân MHD trải qua sự tích lũy kali và chất lỏng liên tục trong các khoảng thời gian giữa các lần lọc, sau đó là sự thải trừ nhanh chóng trong một ca lọc máu kéo dài 3 đến 4 giờ. Lịch lọc máu ba lần một tuần bao gồm hai khoảng nghỉ ngắn giữa các lần lọc (Short Interdialytic Interval – SIDI, kéo dài 48 giờ trong tuần) and một khoảng nghỉ dài giữa các lần lọc (Long Interdialytic Interval – LIDI) vào cuối tuần, kéo dài khoảng 72 giờ. Trong khoảng thời gian này, kali từ chế độ ăn uống tích lũy liên tục trong dịch ngoại bào mà không có bất kỳ cơ chế thải trừ chủ động nào. Do đó, các nghiên cứu dịch tễ học đã ghi nhận sự gia tăng đột biến nguy cơ tăng kali máu đồng bộ với lịch lọc máu. Tỷ lệ tăng kali máu trước lọc máu vào ngày sau LIDI (thường là thứ Hai hoặc thứ Ba, tùy thuộc vào lịch trình của bệnh nhân) cao gấp 2,0 đến 2,4 lần so với những ngày sau SIDI1. Trong thời gian LIDI, nồng độ kali huyết thanh thường tăng trung bình từ 1,0 đến 1,5 mmol/L, với tỷ lệ đáng kể bệnh nhân trải qua các đợt tăng kali máu nặng (> 6,0 mmol/L) ngay trước ca lọc máu đầu tiên trong tuần1.
Sự tăng kali liên quan đến LIDI đại diện cho một điểm yếu lớn trong mô hình chăm sóc hiện tại. Khoảng thời gian 24 giờ tăng thêm của LIDI thường xuyên làm quá tải các hệ đệm sinh lý còn lại của BN. Việc hiểu rõ dịch tễ học theo thời gian này là cực kỳ quan trọng để thiết kế các chiến lược điều trị hiện đại nhằm mục tiêu cụ thể vào khoảng trống cuối tuần, thay vì chỉ dựa vào sự thải trừ đạt được trong chính ca lọc máu.
II. Gánh nặng y tế và kết cục sức khỏe bất lợi
A. Nghịch lý tim thận và đường cong tử vong
Do bệnh nhân MHD thường xuyên trải qua sự tích lũy kali đáng kể giữa các lần lọc, họ phát triển các thích nghi sinh lý mạn tính cho phép dung nạp với nồng độ kali trước lọc máu cao hơn. Sự thích nghi mạn tính này dẫn đến một đường cong tử vong hình chữ U đặc trưng. Nguy cơ tử vong thấp nhất xảy ra ở nồng độ trước lọc máu từ 4,6 đến 5,3 mmol/L3,10. Nồng độ kali huyết thanh trước lọc máu dưới 4,6 mmol/L liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ tử vong, được thúc đẩy chủ yếu bởi tình trạng cạn kiệt kali nội bào nghiêm trọng, gây ra tình trạng tăng kích thích tim và rung thất. Ngược lại, nồng độ kali trước lọc máu vượt quá 5,3 mmol/L liên quan đến sự gia tăng độc lập và lũy tiến của tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân và số ca nhập viện10,17.
Điều quan trọng là ngay cả những đợt tăng kali máu trước lọc máu nhẹ cũng ẩn chứa nguy cơ lâm sàng. Nồng độ kali trước lọc máu từ 5,1 đến 5,5 mEq/L liên quan độc lập với việc tăng tỷ số nguy cơ đối với cả tử vong do mọi nguyên nhân và nhập viện do mọi nguyên nhân. Nguy cơ này tăng lên theo cấp số nhân khi nồng độ kali vượt quá 6,0 mmol/L10. Nghịch lý tim thận nằm ở thách thức lâm sàng của đường cong này. Mặc dù nồng độ trước lọc máu từ 4,6 đến 5,3 mmol/L liên quan đến tỷ lệ tử vong thấp nhất, nhưng “vùng an toàn” này để lại rất ít khoảng đệm cho khoảng nghỉ LIDI cuối tuần, nơi bệnh nhân có thể dễ dàng rơi vào trạng thái tăng kali máu nghiêm trọng. Ngược lại, việc cố gắng giảm kali trước lọc máu một cách tích cực xuống dưới 4,5 mmol/L làm tăng nguy cơ hạ kali máu, đẩy bệnh nhân vào nhánh bên trái có tỷ lệ tử vong cao của đường cong hình chữ U.
B. Đột tử do tim và các nguy cơ theo thời gian
Đột tử do tim (Sudden Cardiac Death – SCD) là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở bệnh nhân MHD, chiếm 26% số ca tử vong do mọi nguyên nhân4. Tỷ lệ SCD ở bệnh nhân lọc máu cao hơn tỷ lệ quan sát được ở bệnh nhân mắc bệnh thận mạn chưa điều trị thay thế thận. Điều này gợi ý rằng bản thân quy trình lọc máu là một yếu tố liên quan đối với các biến cố loạn nhịp gây tử vong.
Sự phân bố SCD lưỡng cực theo thời gian rất đặc trưng, phù hợp với lịch lọc máu. Đỉnh lớn đầu tiên của SCD xảy ra trong vòng 12 đến 24 giờ trước ca lọc máu đầu tiên trong tuần (sau LIDI). Sự kết hợp của tăng kali máu, toan chuyển hóa và sự căng giãn cơ tim do quá tải thể tích đạt mức tối đa trong tuần, tạo điều kiện thuận lợi cho các loạn nhịp thất vòng vào lại và ngừng tim đột ngột. Đỉnh thứ hai của SCD xảy ra trong vòng 12 giờ đầu tiên kể từ khi bắt đầu lọc máu4,5. Khi một bệnh nhân tăng kali máu trước lọc máu nghiêm trọng được lọc máu với dịch lọc có nồng độ kali thấp, sự sụt giảm đột ngột của kali ngoại bào xảy ra nhanh hơn nhiều so với khả năng tự cân bằng của kali nội bào, tạo ra một thang điện thế xuyên màng dốc, thoáng qua, gây mất ổn định nghiêm trọng sự dẫn truyền điện tim18. Sự phân bố lưỡng cực này cho thấy để giảm SCD, các bác sĩ lâm sàng phải vượt ra khỏi các giá trị kali trung bình hàng tháng và tập trung vào việc làm mịn các đỉnh nhọn trước lọc máu và trong lọc máu nguy hiểm này.
C. Động học điện sinh lý và các bất thường tái cực
Để đạt được sự thải trừ kali nhanh chóng và hiệu quả ở một bệnh nhân có tăng kali máu trước lọc máu nghiêm trọng, các bác sĩ lâm sàng trong lịch sử thường sử dụng dịch lọc có nồng độ kali thấp, thường chứa 1,0 đến 1,5 mEq/L kali, hoặc thậm chí là dịch lọc không chứa kali18. Tuy nhiên, phương pháp này tạo ra một chênh lệch nồng độ kali từ máu vào dịch lọc rất lớn. Dốc nồng độ này thúc đẩy sự sụt giảm kali ngoại bào nhanh chóng. Sự sụt giảm nhanh chóng của kali ngoại bào ức chế dòng kali đi ra, sự ức chế này làm chậm quá trình tái cực thất, biểu hiện bằng sự kéo dài đáng kể khoảng QT hiệu chỉnh (QTc) trên điện tâm đồ. Khoảng QTc kéo dài làm tăng nguy cơ phát triển của các hậu khử cực sớm, có thể kích hoạt rối loạn nhịp thất. Sự mất ổn định về điện giải bị trầm trọng thêm bởi sự dịch chuyển đồng thời, nhanh chóng của các chất điện giải khác trong ca lọc máu. Cụ thể, nồng độ magiê hoặc canxi trong dịch lọc ban đầu thấp, hoặc sự sụt giảm nhanh chóng của canxi và magiê huyết thanh, sẽ hiệp đồng làm trầm trọng thêm tình trạng kéo dài QTc và hạ thấp ngưỡng gây rung thất19. Nghiên cứu PACE, một đoàn hệ tiến cứu gồm các bệnh nhân MHD mới, đã xác nhận rằng sự kết hợp giữa kali huyết thanh trước lọc máu cao và việc tiếp xúc với dịch lọc có nồng độ kali thấp là một yếu tố dự báo độc lập, mạnh mẽ của tình trạng kéo dài khoảng QTc và ngừng tim đột ngột7.
Bên cạnh việc kéo dài QTc tuyệt đối, việc loại bỏ kali nhanh chóng trong lọc máu làm tăng độ phân tán khoảng QT hiệu chỉnh (QTcd), chỉ số đo lường sự không đồng nhất theo vùng của quá trình tái cực thất trên khắp cơ tim. Khi quá trình tái cực không đồng nhất ở mức độ cao, các tín hiệu điện có thể bị mắc kẹt trong các vòng cục bộ có tính kích thích khác nhau, dẫn đến nhịp nhanh thất vòng vào lại20. Theo dõi điện sinh lý đã chỉ ra rằng QTc bị phân tán đáng kể trong quá trình lọc máu, rõ rệt nhất sau 60 phút đầu tiên của ca lọc20. Cửa sổ thời gian chính xác này tương ứng với giai đoạn thang nồng độ kali từ máu vào dịch lọc đạt mức tối đa trong tuần, xác nhận rằng tốc độ loại bỏ kali nhanh, chứ không phải bản thân nồng độ kali tuyệt đối, là tác nhân chính gây ra độc tính trên tim cấp tính trong khi lọc.
III. Những thách thức trong chẩn đoán và quản lý
A. Thách thức trong chẩn đoán
Giả tăng kali máu là việc nồng độ kali huyết thanh tăng giả tạo trong khi không có tình trạng tăng kali máu sinh lý thực sự. Điều này xảy ra trong quá trình đông máu trong ống nghiệm, trong đó kali nội bào được giải phóng từ các thành phần tế bào vào lớp gel huyết thanh. Trong quá trình đông máu để lấy huyết thanh, tiểu cầu giải phóng kali nội bào của chúng vào mẫu thử. Do đó, ở những bệnh nhân tăng tiểu cầu (số lượng tiểu cầu > 400G/L), tình trạng phổ biến trong các trạng thái viêm mạn tính như ESKD, kali huyết thanh có thể tăng cao một cách giả tạo lên tới 1,0 đến 1,5 mmol/L, trong khi kali huyết tương thực tế vẫn bình thường21.
Trong quá trình lấy máu, việc yêu cầu bệnh nhân liên tục nắm và bơm tay để tạo điều kiện thuận lợi cho việc quan sát tĩnh mạch sẽ gây ra sự co cơ cục bộ, thiếu oxy thoáng qua và giải phóng nhanh chóng kali từ các tế bào cơ xương vào vị trí chọc tĩnh mạch, làm tăng kali giả tạo. Lực hút máu mạnh qua kim có đường kính nhỏ, sự lắc quá mạnh ống nghiệm hoặc không để chất khử trùng hóa học khô hoàn toàn sẽ gây ra sự vỡ cơ học của hồng cầu, giải phóng kali nội bào. Bên cạnh đó, việc lưu trữ các ống máu quá lâu trước khi ly tâm, tiếp xúc với nhiệt độ lạnh có thể gây ra vỡ tế bào và tăng kali máu giả tạo.
Trong khi giả tăng kali máu cổ điển được đặc trưng bởi kali huyết thanh tăng và kali huyết tương bình thường, giả tăng kali máu đảo ngược lại có sự gia tăng giả tạo của kali huyết tương trong khi nồng độ kali huyết thanh bình thường. Hiện tượng này thường được quan sát thấy ở những bệnh nhân mắc bệnh ác tính về huyết học hoặc tăng bạch cầu nghiêm trọng, đáng chú ý nhất là bạch cầu dòng lympho mạn tính, nơi số lượng bạch cầu có thể vượt quá 100 G/L. Trong các mẫu máu này, số lượng lớn tế bào bạch cầu ác tính cực kỳ mỏng manh. Khi máu được thu thập trong các ống huyết tương có heparin và chịu ứng suất cơ học—đáng chú ý nhất là trong quá trình vận chuyển bằng ống khí nén trong bệnh viện—các tế bào bạch cầu mỏng manh này dễ dàng bị vỡ, giải phóng một lượng lớn kali nội bào vào huyết tương22. Ngược lại, trong các ống huyết thanh, quá trình đông máu tạo ra một mạng lưới fibrin bảo vệ giúp ổn định các tế bào bạch cầu trong quá trình vận chuyển, dẫn đến phép đo kali huyết thanh bình thường.
Các thích nghi sinh lý mạn tính cho phép bệnh nhân ESRD và MHD dung nạp với nồng độ kali cao mà chưa có biến đổi điện tim. Do đó, việc chỉ dựa vào ECG bình thường để loại trừ tình trạng tăng kali máu, là một sai lầm lâm sàng lớn.
B. Nghịch lý trong quản lý
1. Lọc máu bằng dịch lọc nồng độ kali thấp
Sử dụng nồng độ kali dịch lọc thấp, từ 1,0 đến 1,5 mEq/L có thể loại bỏ tới 80 đến 100 mEq kali trong một ca lọc tiêu chuẩn kéo dài 4 giờ12,18. Tuy nhiên, sụt giảm kali ngoại bào nhanh chóng thúc đẩy sự phân tán tái cực thất và kéo dài khoảng QTc. Hơn nữa, sự thải trừ nhanh chóng này được theo sau bởi tăng kali hồi ứng sau lọc máu do kali nội bào dịch chuyển trở lại khoang ngoại bào để tái lập sự cân bằng, khiến kali huyết thanh tăng trở lại trong vòng 2 đến 4 giờ sau lọc máu. Như vậy, sử dụng dịch lọc có nồng độ kali thấp giúp đạt được sự thải trừ nhanh chóng nhưng lại có thể kích hoạt các loạn nhịp tim nguy hiểm trong khi lọc. Trong khi sử dụng dịch lọc có nồng độ kali cao hơn ngăn ngừa sự mất ổn định về điện thế nhưng không thải trừ đủ kali, làm tăng nguy cơ tăng kali máu trong khoảng thời gian giữa các lần lọc.
2. Hạn chế kali trong chế độ ăn uống và suy dinh dưỡng
Trong nhiều thập kỷ, liệu pháp đầu tay cho tình trạng tăng kali máu mạn tính là chế độ ăn giảm kali, giới hạn ở mức <2,0 đến 2,5 g/ngày. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây chưa chứng minh được lợi ích sống sót rõ rệt liên quan đến chế độ ăn giảm kali ở bệnh nhân MHD23. Ngược lại, hạn chế lượng kali nạp vào sẽ kéo theo hạn chế lượng protein và lượng calo tổng thể, trực tiếp góp phần vào tình trạng hao mòn protein-năng lượng (PEW) và suy dinh dưỡng—vốn là những yếu tố dự báo tử vong độc lập, mạnh mẽ nhất ở bệnh nhân MHD24. Bên cạnh đó, chế độ ăn giảm kali sẽ tước đi của bệnh nhân các lợi ích bảo vệ tim mạch, hạ huyết áp và chống viêm liên quan đến dinh dưỡng dựa trên nguồn thực vật nguyên phần25,26. Đáng lưu ý là sinh khả dụng của kali được quyết định bởi dạng hóa học và cấu trúc tế bào của nó. Kali trong thực vật nguyên phần (trái cây, rau, các loại đậu) được bao bọc trong cellulose, vốn không bị thủy phân bởi enzym tiêu hóa của con người, dẫn đến kali có nguồn gốc từ thực vật có sinh khả dụng chỉ đạt 50% đến 60% được hấp thu ở ruột, trong khi phần còn lại được bài tiết qua phân27. Ngược lại, các muối kali vô cơ trong thực phẩm chế biến có độ hòa tan cao và không bị bao bọc bởi tế bào, dẫn đến hấp thu sinh học gần như 100% ngay sau khi ăn. Như vậy, việc hạn chế dựa trên các bảng danh mục chỉ tập trung vào lượng kali được liệt kê trong cơ sở dữ liệu thực phẩm mà không lưu ý đến các loại phụ gia thực phẩm có thể làm trầm trọng thêm tình trạng tăng kali máu và không đem lại lợi ích dinh dưỡng.
3. Tác động của táo bón
Ở những bệnh nhân MHD, niêm mạc đại tràng tăng điều hòa các kênh natri-kali biểu mô, cho phép đại tràng bài tiết lượng kali lớn hơn so với người bình thường28. Tuy nhiên, con đường này phụ thuộc vào nhu động ruột và bị giảm hiệu quả bởi tình trạng táo bón. Việc hạn chế chất xơ trong chế độ ăn và hạn chế nước uống ở bệnh nhân MHD lại càng làm trầm trọng thêm tình trạng táo bón. Thúc đẩy đại tiện đều đặn là một trong những cách tự nhiên, hiệu quả để tăng cường bài tiết kali ở bệnh nhân lọc máu29.
4. Giảm liều thuốc RASi
Bệnh nhân MHD có gánh nặng cao về các bệnh tim mạch đồng mắc. Các thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RASi) và các thuốc đối vận thụ thể mineralocorticoid (MRA) là nền tảng của liệu pháp điều trị các tình trạng này nhưng lại có thể làm tăng kali máu. Trong thực tế lâm sàng, khi phát hiện tăng kali máu, các bác sĩ thường phản ứng bằng cách giảm liều hoặc ngừng các thuốc RASi và MRA. Dữ liệu từ các đoàn hệ thực tế đã chứng minh rằng việc ngừng sớm các thuốc RASi để phản ứng với tình trạng tăng kali máu nhẹ đến trung bình liên quan đến sự gia tăng đáng kể nguy cơ tử vong14,30. Như vậy, xây dựng chiến lược duy trì và tối ưu hóa an toàn liệu pháp RASi và MRA trong khi quản lý kali máu dài hạn đóng vai trò thiết yếu trong lợi ích sống còn.
IV. Cập nhật về phác đồ quản lý
1. Điều chỉnh kali dịch lọc cá thể hóa cho bệnh nhân
Các hướng dẫn hiện nay không khuyến nghị sử dụng thường quy các dịch lọc có nồng độ kali thấp. Đối với những bệnh nhân có kali huyết thanh trước lọc máu < 5,0 mmol/L, nồng độ kali dịch lọc nên được duy trì ở mức tiêu chuẩn 2,0 mEq/L. Đối với những bệnh nhân có nồng độ kali trước lọc máu > 6mmol/L, nồng độ kali dịch lọc có thể được điều chỉnh xuống 1,0 mEq/L. Ngược lại, bệnh nhân có nồng độ kali trước lọc máu < 4 mmol/L có thể sử dụng dịch lọc có nồng độ kali cao hơn, ở ngưỡng 3,0 mEq/L18. Những bệnh nhân này cần được theo dõi nồng độ kali máu tối thiểu hàng tuần để điều chỉnh nồng độ kali dịch lọc. Cách tiếp cận này có thể giúp giảm thiểu tình trạng kéo dài khoảng QTc và giảm nguy cơ đột tử do tim trong khi lọc.
2. Dinh dưỡng hướng tới chất xơ
Khuyến khích chế độ ăn ưu tiên thực vật, giàu chất xơ để thúc đẩy nhu động ruột đều đặn và ngăn ngừa táo bón. Bằng cách giữ cho đường tiêu hóa đã thích nghi luôn hoạt động, kali có thể được tăng cường bài tiết qua đại tràng. Chuyển tư vấn chế độ ăn từ hạn chế trái cây và rau quả tươi sang việc xác định và tránh các chất phụ gia kali vô cơ trong thực phẩm chế biến sẵn26,31. Như vậy, chế độ ăn giàu chất xơ giúp ngăn ngừa tình trạng hao mòn protein-năng lượng (PEW) và duy trì khối lượng cơ, cải thiện tỷ lệ sống sót lâu dài cho bệnh nhân MHD.
3. Thuốc gắn kali đường tiêu hóa
a. Sodium polystyrene sulfonate (SPS) và calcium polystyrene sulfonate (CPS)
Trong những năm trước, SPS và CPS là chất gắn kali được sử dụng chính trong thực hành lâm sàng. Tuy nhiên, những thuốc này hiện không còn được khuyến nghị sử dụng đầu tay trong các hướng dẫn gần đây do khởi phát tác dụng chậm, khó dự đoán hiệu quả và khả năng dung nạp đường tiêu hóa kém32. Đặc biệt, hoại tử đại tràng do SPS là một cấp cứu có thể gặp, có tỷ lệ tử vong cao do sự hình thành các tinh thể không hòa tan trong hệ vi mạch của niêm mạc ruột33.
b. Sodium zirconium cyclosilicate (SZC) và patiromer
SZC là chất gắn chọn lọc kali thế hệ mới có tác động trên toàn bộ đường tiêu hóa. Trong nghiên cứu pha IIIb DIALIZE trên 196 bệnh nhân MHD bị tăng kali máu, SZC giúp đạt và duy trì nồng độ kali trước lọc máu trong mục tiêu cao hơn đáng kể so với giả dược, đồng thời cho thấy tính dung nạp tốt34. Bên cạnh đó, thử nghiệm pha 3 DIALIZE-Outcomes trên 2.690 bệnh nhân MHD đã cho thấy hiệu quả và tính an toàn của SZC, giúp cải thiện có ý nghĩa nồng độ kali trước lọc máu và giảm đáng kể tỉ lệ tăng kali trước lọc máu. Tuy nhiên, thử nghiệm DIALIZE-Outcomes chưa cho thấy lợi ích trên các kết cục tim mạch chính, tỉ lệ nhập viện và tỉ lệ tử vong9. Mặc dù vậy, tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng tương đương giữa hai nhóm điều trị, củng cố dữ liệu an toàn của SZC ở quần thể bệnh nhân lọc máu9. Ngoài ra, nghiên cứu ADAPT trên 88 bệnh nhân MHD cho thấy chiến lược phối hợp SZC giữa các ngày không lọc máu với dịch lọc kali 3,0 mmol/L giúp giảm tần suất rung nhĩ và các rối loạn nhịp tim có ý nghĩa lâm sàng, đồng thời duy trì nồng độ kali trong khoảng mục tiêu hiệu quả hơn so với chiến lược sử dụng dịch lọc kali 2,0 mmol/L đơn thuần35. Bên cạnh các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, dữ liệu thực hành lâm sàng ngày càng củng cố vai trò của SZC ở bệnh nhân MHD36,37. Khả năng dung nạp tốt và lâu dài của SZC cũng được ghi nhận trong nghiên cứu ACTUALIZE (n = 643 bệnh nhân) khi không ghi nhận các biến cố bất lợi trên đường tiêu hóa trong thời gian theo dõi36.
Patiromer là một chất gắn kali thế hệ mới, hoạt động chủ yếu tại đại tràng. Hiệu quả và tính an toàn của thuốc này cũng đã được chứng minh qua nghiên cứu LIDI (n=52) khi giúp kiểm soát kali máu lâu dài ở bệnh nhân MHD và chưa có báo cáo nào về tác dụng phụ nghiêm trọng trên đường tiêu hóa. Bên cạnh khả năng gắn kali, patiromer còn có vai trò gắp phosphat, giúp làm giảm đáng kể nồng độ phosphat máu, cải thiện các chỉ số chuyển hóa khoáng chất và xương38. Ngoài ra, hiệu quả của patiromer ở bệnh nhân MHD cũng đã được chứng minh trong thử nghiệm ngẫu nhiên của Middleton và cộng sự trên 31 bệnh nhân MHD, trong đó việc sử dụng patiromer hằng ngày làm giảm đáng kể số đợt tăng kali máu (K⁺ ≥5,5 mEq/L) so với điều trị thông thường (13 so với 41 đợt trong tuần đánh giá), đồng thời được dung nạp tốt; tuy nhiên nghiên cứu chưa ghi nhận sự khác biệt về các biến cố rối loạn nhịp tim do cỡ mẫu còn hạn chế39.
V. Kết luận và hướng đi tương lai
Quản lý tăng kali máu ở bệnh nhân MHD đang bước vào một kỷ nguyên chuyển đổi, từ sự tập trung vào hiệu chỉnh nồng độ kali sang một mô hình toàn diện, lấy bệnh nhân làm trung tâm. Trong nhiều thập kỷ, “nghịch lý tim thận” của tăng kali máu đã thách thức các bác sĩ thận học, buộc họ phải đưa ra các đánh đổi lâm sàng có nguy cơ cao. Chiến lược hiện nay đem đến một giải pháp toàn diện hơn, nhằm tối ưu hóa lợi ích bảo vệ tim mạch. Mặc dù vậy, cho đến nay chưa có thử nghiệm nào chứng minh được hiệu quả sinh hóa này chuyển dịch thành khả năng giảm có ý nghĩa thống kê đối với các kết cục lâm sàng chính. Các thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn hướng tới biến cố trong tương lai là cực kỳ cần thiết để thiết lập liệu việc kiểm soát kali bằng dược lý lâu dài có cải thiện tỷ lệ sống sót của bệnh nhân hay không.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Yusuf AA, Hu Y, Singh B, Menoyo JA, Wetmore JB. Serum Potassium Levels and Mortality in Hemodialysis Patients: A Retrospective Cohort Study. Am J Nephrol. 2016;44(3):179-186. doi:10.1159/000448341
- Agiro A, Duling I, Eudicone J, Davis J, Brahmbhatt YG, Cooper K. The prevalence of predialysis hyperkalemia and associated characteristics among hemodialysis patients: The RE‐UTILIZE study. Hemodial Int. 2022;26(3):397-407. doi:10.1111/hdi.13006
- Shibata S, Uchida S. Hyperkalemia in patients undergoing hemodialysis: Its pathophysiology and management. Therapeutic Apheresis and Dialysis. 2022;26(1):3-14. doi:10.1111/1744-9987.13721
- Pun PH, Herzog CA, Middleton JP. Improving Ascertainment of Sudden Cardiac Death in Patients with End Stage Renal Disease. Clin J Am Soc Nephrol. 2012;7(1):116-122. doi:10.2215/CJN.02820311
- Bleyer AJ, Hartman J, Brannon PC, Reeves-Daniel A, Satko SG, Russell G. Characteristics of sudden death in hemodialysis patients. Kidney International. 2006;69(12):2268-2273. doi:10.1038/sj.ki.5000446
- Rafique Z, Hoang B, Mesbah H, et al. Hyperkalemia and Electrocardiogram Manifestations in End-Stage Renal Disease. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022;19(23):16140. doi:10.3390/ijerph192316140
- Kim ED, Watt J, Tereshchenko LG, et al. Associations of serum and dialysate electrolytes with QT interval and prolongation in incident hemodialysis: the Predictors of Arrhythmic and Cardiovascular Risk in End-Stage Renal Disease (PACE) study. BMC Nephrol. 2019;20(1):133. doi:10.1186/s12882-019-1282-5
- Narasaki Y, Okuda Y, Kalantar SS, et al. Dietary Potassium Intake and Mortality in a Prospective Hemodialysis Cohort. J Ren Nutr. 2021;31(4):411-420. doi:10.1053/j.jrn.2020.05.008
- Fishbane S, Dember LM, Jadoul M, et al. The randomized DIALIZE-Outcomes trial evaluated sodium zirconium cyclosilicate in hemodialysis. Kidney International. 2025;108(4):686-694. doi:10.1016/j.kint.2025.06.016
- Karaboyas A, Robinson BM, James G, et al. Hyperkalemia excursions are associated with an increased risk of mortality and hospitalizations in hemodialysis patients. Clin Kidney J. 2020;14(7):1760-1769. doi:10.1093/ckj/sfaa208
- St-Jules D, Goldfarb D, Sevick M. Nutrient non-equivalence: Does restricting high-potassium plant foods help to prevent hyperkalemia in hemodialysis patients? J Ren Nutr. 2016;26(5):282-287. doi:10.1053/j.jrn.2016.02.005
- Tucker B, Moledina DG. We Use Dialysate Potassium Levels That Are Too Low in Hemodialysis. Seminars in Dialysis. 2016;29(4):300-302. doi:10.1111/sdi.12495
- Ouirdani M, Boutib A, Fernane FE, et al. Bridging the nutritional care gap: nurse-led education for potassium control in hemodialysis patients. Front Nutr. 2026;13:1752713. doi:10.3389/fnut.2026.1752713
- Hashimoto N, Sakaguchi Y, Hattori K, et al. Discontinuing renin-angiotensin system inhibitors after incident hyperkalemia and clinical outcomes: target trial emulation. Hypertens Res. 2025;48(7):2034-2044. doi:10.1038/s41440-025-02218-8
- Xu H, Ashfaq A, Karaboyas A, et al. MP371PREVALENCE OF HYPERKALEMIA IN DOPPS: A REAL-WORLD, INTERNATIONAL COHORT OF HEMODIALYSIS PATIENTS. Nephrol Dial Transplant. 2017;32(suppl_3):iii563. doi:10.1093/ndt/gfx170.MP371
- Xinju Z, Changying X, Hong L, et al. Prevalence, practice pattern, and mortality of hyperkalemia in Chinese patients undergoing hemodialysis in the visualize HD study. Sci Rep. 2025;15(1):22405. doi:10.1038/s41598-025-92609-1
- Kovesdy CP, Regidor DL, Mehrotra R, et al. Serum and dialysate potassium concentrations and survival in hemodialysis patients. Clin J Am Soc Nephrol. 2007;2(5):999-1007. doi:10.2215/CJN.04451206
- Weisberg LS, Rachoin JS. The Safety of Low‐Potassium Dialysis. Accessed September 12, 2026. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1525-139X.2010.00796.x
- Bozaci I, Tatar E. Prolongation of QTc interval at the beginning and during dialysis is associated with hypervolemia and calcium and magnesium change in the first 2 h. Int Urol Nephrol. 2022;54(6):1399-1408. doi:10.1007/s11255-021-03016-0
- Cupisti A, Galetta F, Caprioli R, et al. Potassium removal increases the QTc interval dispersion during hemodialysis. Nephron. 1999;82(2):122-126. doi:10.1159/000045387
- Hartmann RC, Auditore JV, Jackson DP. STUDIES ON THROMBOCYTOSIS. I. HYPERKALEMIA DUE TO RELEASE OF POTASSIUM FROM PLATELETS DURING COAGULATION1. J Clin Invest. 1958;37(5):699-707. doi:10.1172/JCI103656
- Garwicz D, Karlman M. Early recognition of reverse pseudohyperkalemia in heparin plasma samples during leukemic hyperleukocytosis can prevent iatrogenic hypokalemia. Clin Biochem. 2012;45(18):1700-1702. doi:10.1016/j.clinbiochem.2012.07.104
- Biruete A, Jeong JH, Barnes JL, Wilund KR. Modified Nutritional Recommendations to Improve Dietary Patterns and Outcomes in Hemodialysis Patients. J Ren Nutr. 2017;27(1):62-70. doi:10.1053/j.jrn.2016.06.001
- Kistler BM, Moore LW, Benner D, et al. The International Society of Renal Nutrition and Metabolism Commentary on the National Kidney Foundation and Academy of Nutrition and Dietetics KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in Chronic Kidney Disease. J Ren Nutr. 2021;31(2):116-120.e1. doi:10.1053/j.jrn.2020.05.002
- Adair KE, Bowden RG. Ameliorating Chronic Kidney Disease Using a Whole Food Plant-Based Diet. Nutrients. 2020;12(4):1007. doi:10.3390/nu12041007
- Kaimori JY, Sakaguchi Y, Oka T, Isaka Y. Plant-Dominant Low-Protein Diets: A Promising Dietary Strategy for Mitigating Disease Progression in People with Chronic Kidney Disease—A Comprehensive Review. Nutrients. 2025;17(4):643. doi:10.3390/nu17040643
- Ceccanti C, Guidi L, D’Alessandro C, Cupisti A. Potassium Bioaccessibility in Uncooked and Cooked Plant Foods: Results from a Static In Vitro Digestion Methodology. Toxins (Basel). 2022;14(10):668. doi:10.3390/toxins14100668
- Rajendran VM, Sandle GI. Colonic Potassium Absorption and Secretion in Health and Disease. Comprehensive Physiology. 2018;8(4):1513-1536. doi:10.1002/j.2040-4603.2018.tb00044.x
- Mathialahan T, Sandle GI. Dietary potassium and laxatives as regulators of colonic potassium secretion in end-stage renal disease. Nephrol Dial Transplant. 2003;18(2):341-347. doi:10.1093/ndt/18.2.341
- An J, Zhou H, Ni L, et al. Discontinuation of Renin-Angiotensin-Aldosterone System Inhibitors Secondary to Hyperkalemia Translates into Higher Cardiorenal Outcomes. Am J Nephrol. 2023;54(7-8):258-267. doi:10.1159/000531102
- Sun Z, Jiao J, Lu G, et al. Overview of research progress on the association of dietary potassium intake with serum potassium and survival in hemodialysis patients, does dietary potassium restriction really benefit hemodialysis patients? Front Endocrinol. 2023;14. doi:10.3389/fendo.2023.1285929
- Hội tiết niệu thận học Việt Nam, Hội hồi sức cấp cứu và chống độc Việt Nam. Khuyến Cáo Chẩn Đoán và Điều Trị Tăng Kali Máu. 2026.
- Harel Z, Harel S, Shah PS, Wald R, Perl J, Bell CM. Gastrointestinal adverse events with sodium polystyrene sulfonate (Kayexalate) use: a systematic review. Am J Med. 2013;126(3):264.e9-24. doi:10.1016/j.amjmed.2012.08.016
- Fishbane S, Ford M, Fukagawa M, et al. A Phase 3b, Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study of Sodium Zirconium Cyclosilicate for Reducing Predialysis Hyperkalemia in Patients on Hemodialysis (DIALIZE). J Am Soc Nephrol. 2019.
- Charytan DM, Winkelmayer WC, Granger CB, et al. Effects of dialysate potassium concentration of 3.0 mmol/L with sodium zirconium cyclosilicate on rates of cardiac arrhythmias in hemodialysis patients with hyperkalemia (ADAPT). Kidney Int. 2025.
- Shen N, Zeng X, Xie H, et al. Safety, effectiveness and treatment patterns of sodium zirconium cyclosilicate for hyperkalemia management in China: actualize study. Front Pharmacol. 2026;17. doi:10.3389/fphar.2026.1744687
- Qu X, Hua Y, Khan BA. A Real-World Experience of Hyperkalemia Management Using Sodium Zirconium Cyclosilicate in Chronic Hemodialysis: A Multicenter Clinical Audit. Cureus. 2023;15(9):e45058. doi:10.7759/cureus.45058.
- Mohsin B, Althobaiti AA, Alattas JT, et al. Efficacy of Patiromer in Treatment of Long Inter-Dialytic Interval Hyperkalemia in Potassium-Rich Diet Populations Undergoing Intermittent Hemodialysis. Int J Nephrol Renovasc Dis. 2026;19:609353. doi:10.2147/IJNRD.S609353
- Middleton JP, Sun S, Murray S, Davenport CA, Daubert JP. Randomized Trial of Patiromer on Efficacy to Reduce Episodic Hyperkalemia in Patients with ESKD Treated With Hemodialysis. Kidney Int Rep. 2024;9(11):3218-3225. doi:10.1016/j.ekir.2024.08.005







